ПСИХОЛОГИЯДА ПЕДАГОГИК МУАММОЛАРНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ

Аннотация

This article discusses the relevance and current importance of pedagogical problems in psychology. Keywords: psychology, philosophy, evolutionary psychology, neuropsychology, psychotherapy, sociologist. АКТУАЛЬНОСТЬ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ПРОБЛЕМ В ПСИХОЛОГИИ Аннотация. В данной статье говорится об актуальности и важности педагогических проблем в психологии сегодня. Ключевые слова: психология, философия, эволюционная психология, нейропсихология, психотерапия, социолог. Гуманистик психология фан ёки ҳаёт фалсафаси бўлиши кераклиги ҳақидаги масаланинг ноаниқ эканлиги инсон табиатини билишда ҳали ечилмаган муаммолар борлигига мисол бўла олади. Инсоннинг ўзини англаши ҳам "фан" - одамларни объект сифатида эмпирик ўрганишни, ҳам "фалсафа" - бу ўрганиш фаолиятининг ўзини оқилона тадқиқ этишни қамраб олиши лозим. Бу инсон онгига хос бўлган рефлексивликнинг натижасидир: биз ҳам билувчи субъект, ҳам билиш объектимиз. Психология ва фалсафа алоҳида академик фанлар бўлса-да, ўзини англаш масаласида улар пировардида бирлашиши зарур. Аммо амалда уларнинг ўзаро муносабати ҳақидаги баҳслар давом этмоқда. Бу табиий фанларга тақлид қилишга интиладиганлар билан билишнинг бошқа, ишончли билимга олиб борувчи усуллари мавжуд деб ҳисобловчилар ўртасидаги бўлиниш ва ажралишни мустаҳкамлайди. Ўтмиш ва бугунни боғловчи ушбу боб шуни кўрсатадики, мазкур бўлиниш бир томондан эволюцион психология, нейропсихология ва когнитив фан, бошқа томондан эса гуманистик психология ва психотерапиянинг кўплаб турлари ўртасидаги муносабатларда қайта намоён бўлади. Бу ажралиш, чамаси, психика ва онгнинг мия билан қандай алоқада эканлиги ҳақидаги мулоҳазаларда ҳам ўз аксини топади. 282 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Бошқа бир қийинчилик ҳам мавжуд. У оддий одамларнинг (кўплаб психологлар ҳам қўшилади) психология амалий аҳамиятга эга деган фикри билан илмий психологларнинг билишнинг объектив тамойилларига содиқлик ўртасидаги фарққа тааллуқли. Психологлар (ва социологлар) доимо қандай яшаш ва нима қилиш ҳақида билим олишга интилиб келганлар. XX асргача, Маърифатпарварлик ва тараққиётга ишонч даврида, олимлар кўпинча инсон учун табиий бўлган нарсани - унинг "психологиясини" билиш одамларга қандай яшаш кераклигини кўрсатади, деб ҳисоблашган. Бироқ Толстой, сўнгра социолог Макс Вебер фан қандай яшаш кераклиги ҳақидаги саволга жавоб бера олмаслигини таъкидладилар. Вебер шундай ёзган эди: "Бу мутлақо шубҳасиз факт, фан ягона муҳим саволга жавоб бера олмайди: биз нима қилишимиз керак? Қандай яшаймиз?" Дарҳақиқат, XX асрнинг кўп қисми давомида кўплаб олимлар, жумладан психологлар ҳам, фактларга асосланган фикрлар - илм-фан соҳасини қандай яшаш ҳақида қарор қабул қилиш - баҳолаш мулоҳазаларидан ажратишга ҳаракат қилишди. Ҳақиқатан ҳам, XX асрнинг катта қисми давомида кўплаб олимлар, шу жумладан, психологлар фактларга асосланган фикрлар - илм- фан соҳасини қандай яшаш ҳақида қарор қабул қилиш - баҳолаш ҳукмларидан ажратишга ҳаракат қилишди. Олимлар "соф фан"ни "амалий фан"дан ажратишни жуда қулай деб топдилар. Бироқ психологияга нисбатан бунинг иккита асосий чеклови мавжуд эди. Биринчидан, психологлар ўз назарияларини инсонни тушунишнинг ягона тўғри йўли деб ҳисоблаб, шу тариқа ўз фанларининг қиммати ҳақида ҳукм чиқарганлар. Иккинчидан, психологлар амалда XVIII ва XIX асрлардаги "табиат фактлари" ҳақиқатан ҳам ҳаракатлар учун асос бўлади, деган қарашни тан олишда давом этдилар. Шу сабабли психологлар дунё уларга қулоқ тутиши керак, деб ўйлаганлар. Психологлар, ўзаро фарқларига қарамай, бир турмуш тарзини бошқаларидан афзал кўриб, холис қола олмадилар. Гуманистик психология, унинг фан сифатидаги камчиликлари қандай бўлишидан қатъи назар, ҳеч бўлмаганда билимларни излаш индивидуал “Мен”нинг қадриятидан келиб чиқиши кераклигини очиқ-ойдин айтиш учун етарли даражада очиқ фикрли эди. Бундан ташқари, бу қадриятни ҳимоя қилар экан, у кўпчилик оддий одамларнинг психология ҳаётда қандай роль ўйнаши кераклиги ҳақидаги кутилмаларига ҳамоҳанг бўлиб чиқди. Бу, ҳақиқатан ҳам, жуда мураккаб саволлар. Ҳеч ким уларга тўлиқ жавоб бера олмайди ва билимнинг яхлитлиги ҳамда бирлашувига эришиш истиқболлари узоқ кўринади. Аммо айнан шу нарса психологияни ғоят қизиқарли ва самарали фаолият соҳасига айлантиради. 283 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Буни кўрсатиш учун биз бобни XX асрнинг сўнгги ўн йилликларида психологиянинг моҳияти ва имкониятлари ҳақидаги қарашлар ривожига катта таъсир кўрсатган уч муаллиф асарларини кўриб чиқиш билан якунлаймиз. Бу муаллифлар - Нитсше, Лакан ва Фуко. Албатта, кўпчилик психологлар ўз фанини табиий фанлар билан тенглаштирадилар ва бу мутафаккирларнинг унга алоқаси бор деб ҳисобламайдилар. Бироқ китобнинг вазифаси психологиянинг ўтмишдаги ва ҳозирги кундаги манзарасини кўрсатишдан иборат ва шу маънода юқорида айтиб ўтилган шахслар жуда муҳим аҳамиятга эга. 1880 йилларда Фридрих Ницше (Friedrich Nietzsche, 1844–1900) инсоннинг ўзини англаши учун психологиянинг келажакдаги аҳамияти ҳақида ажойиб башора