О узбекской интерпретации английских аббревиатур и аббревиатур военной тематики

Аннотация

Ушбу мақолада инглиз ва ўзбек тилларидаги қисқартма (акроним ва аббревиатура) ҳарбий терминларларининг таржимада ифодаланиши ва лексик-семантик хусусиятлари ѐритиб берилган. Соҳа терминлари бир нечта лексик-семантик гуруҳларга ажратиб таҳлил қилинган. Ҳарбий соҳага оид қисқартма терминларни қўллашда йўл қў- йилиши мумкин бўлган турли чалкашлик ва ғализликларнинг олдини олиш мақсадида баъзи тавсиялар берилган. Аннотация. В данной статье отражено выражение и перевод лексико-семанти- ческих особенностей военных сокращенных терминов (акронимы и аббревиатура) и их особенности в узбекском и английском яыках. Отраслевые термины распределены на нес- колько лексико-семантических групп. Даны некоторые рекомендации по предотвращению стилистических погрешностей и типичных ошибок, которые встречаются в военной лексике в данной сфере. Annotation. This article deals with lexical-semantic peculiarities,/features and transla- tion problems of military acronyms and abbreviations in English and Uzbek languages. Military terms are analyzed in division of lexical-semantic groups. As well as, some recommendations have been worked out in order not to have confusions and errors in translation of military terms. Калит сўзлар: ҳарбий терминлар, акроним ва аббревиатуралар, адекватлик, лек- сик-семантик хусусиятлар, якка таркибли термин, таржима, сўз бирикмаси. Ключевые слова: военные термины, акронимы и аббревиатуры, адекватность, лексико-семантические особенности, однокомпонентный термин, перевод, словосочете- ние. Key words: military terms, acronyms and abbreviations, translation, lexical-semantic peculiarities, one componential terms, adequacy, word combination. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 декабрдаги ПҚ-1875-сонли «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ҳамда Ўзбекистон Республикаси Мудофаа Вазирининг 2013 йил 9 сентябрдаги «Ҳарбий соҳада чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш» бўйича 711- сонли буйруғига мувофиқ Республикамиз Қуролли Кучлари тизимида хорижий тилларни ўрганиш бўйича ижобий ўзгаришлар, ислоҳотлар рўй бермоқда. Республикамизнинг олий ҳарбий таълим муассасаларида, жумладан, янги ташкил топган Ўзбекистон Республикаси миллий гвардия институтида ҳам Европа Иттифоқининг «Чет тилларни эгаллашнинг умумевропа компетенциялари: ўрганиш, ўқитиш ва баҳолаш» тўғрисидаги ҳужжати халқаро меъѐрлардан келиб чиққан ҳолда, таълим жараѐнида хори- жий тилларни ўрганиш ва ўргатиш бўйича янги авлод дастурлари ишлаб чиқилди. Давлат таълим стандарти талабларига мувофиқ, ўқув фанларининг мақсад ва вази- фалари олий ҳарбий таълимнинг барча босқичларида чет тилини ўқитишнинг асосий мақ- сади ўрганувчи (курсант)ларнинг кундалик, илмий ва ҳарбий касбга оид йўналишларда са- марали фаолият олиб боришлари учун чет тилида коммуникатив компетенцияни нафақат шакллантириш, балки уни ривожлантиршдан иборатдир. Бўлажак ҳарбий мутахассисларга чет тилларни ўргатиш жараѐнида таржима ва соҳа терминларини пухта ўзлаштириш му- 48 ҳим аҳамиятга эга. Шу боис олий ҳарбий таълим муассасаларида тил ўрганувчи (курсант)- ларнинг ўз мутахассислиги бўйича таржима кўникмаларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилади. Ҳарбий соҳадаги таржима оғзаки ва ѐзма таржима малакаларидан иборат бўлиб, қисқартма (акроним ва аббревиатура) терминлар илмий, ҳарбий ва ҳарбий-сиѐсий матн- ларнинг таркибий қисми сифатида майдонга чиқади ва улар нутқ фаолиятининг оғзаки ва ѐзма турининг узвийлигини таъминлайди. Республикамизнинг Қуролли Кучлар тизимида халқаро алоқаларнинг кенгайиб бо- риши соҳа терминологик тизимида ҳам ўз ифодасини топмоқда. Бу ҳол мутахассисларга соҳа терминологик тизимини такомиллашиш жараѐнида хорижий мамлакатлар ҳарбий ти- зимидаги тажрибаларни ижодий ўрганиш, янги адабиѐтлардан фойдаланиш, учрашув ва кўргазмалар ташкил қилиш, рўзнома ва журналлар, халқаро ҳужжатларда учрайдиган ҳар- бий соҳага оид акроним ва аббревиатуралар (қисқартма термин)ни таржима қилиш асно- сида уларни матнга мос тарзда тўғри қўллаб, тўғри талқин этиш масъулиятини юклайди. Акс ҳолда, халқаро меъѐрий ҳужжатларда қўлланадиган акроним ва аббревиатуралар но- тўғри изоҳланиши, матндаги маъносига зид талқин этилиши мумкин. “Тилда асосан кўп бўғинли лексемалар ва бир неча компонентдан ташкил топган номинатив функцияни бажарувчи лексик бирликлар қисқартирилади ва улар, асосан, от туркуми доирасида амалга оширилади. Инглиз тили сўз ясалиши иерархик босқичларида- ги сўнгги тур аббревиация ва акронимлар бўлиб, ҳарбий соҳада улардан фойдаланиш ўз- бек тилига нисбатан анча кенг тарқалган”.1 Д.С.Лотте тўғри таъкидлаганидек, термин аниқ, қисқа ва лўнда бўлмоғи керак.2 Шу маънода ҳарбийлар амалиѐтида қўлланадиган айрим кўп компонентли қўшма (бирикмали) терминлар оғзаки ва ѐзма нутқда бирмунча ноқулайликларни келтириб чиқаради. “Тилшуносликда аббревиацияга ѐндаш бўлган бошқа лингвистик ҳодисалар ҳам мавжуд. Синкопа, анокопа, аферизис, эллипсис каби тил универсалиялари шулар жумла- сидан. Аббревиациянинг назарий масалалар