SEYSMIK HIMOYA QILINGAN BINO VA INSHOOTLARNI TAHLIL QILISH VA O'TGAN ZILZILALAR AKSELEROGRAMMASI

Аннотация

В данной статье представлены нормативные акты, действовавшие на сегодняшний день в нашей республике по сейсмостойкости зданий, и информация об их значении. Приведен анализ предыдущих землетрясений, а также их акселерограммы. В настоящее время даны рекомендации по проектируемым зданиям и сооружениям. Annotation. This article provides information on regulatory documents and their significance, which have been used to this day in our Republic on the earthquake activity of buildings. Analysis of previous earthquakes as well as accelerograms are presented. Recommendations have been made for buildings and structures currently being designed. Kalit so’zlar. Zilzila, akselerogramma, bino va inshootlar, dinamik, davrlar, chastotalar, seysmik himoya qurilmalari. Ключевые слова. Землетрясения, акселерограммы, здания и сооружения, динамические, схемы, частоты, устройства сейсмической защиты. Keywords. Earthquake, accelerogram, buildings and structures, dynamics, periods, frequencies, seismic protection devices. Kirish qism: Zilzilalar sodir bo‘lishining asosiy qonuniyatlarini o‘rganish bilan seysmologiya deb nomlangan fan shug‘ullanadi. Ushbu fanning turli masalalari orasida Yerning tuzilishini o‘rganish, zilzilalarning sabablari va sharoitlarini aniqlash, shuningdek zilzilalarning bino va inshootlarga ta’sirining tabiati va darajasini baholash, ularning zilzilaga chidamliligini ta’minlash choralarini ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Yuqori intensivlikdagi zilzilalar ko'plab qurbonlar va vayronagarchiliklarga olib keladi. Dinamik 53 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference nazariyaga asoslangan dastlabki me’yoriy hujjat (SN-8-57) 1957 yilda qabul qilingandan keyin, chorak asr mobaynida fanning bu sohasida ulkan ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi; qator zilzilalar sodir bo‘ldi. Zilzilalar bino loyihasi va qurilishida yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklarni ro‘y rost ko‘rsatib berdi.Bularning hammasi qurilish me’yorlariga tegishli o‘zgartirishlar, tuzatishlar kiritishga sabab bo‘ldi. 1962 yili qabul qilingan SNIP II-A 12-62 to 1970 yilga qadar qo‘llanishda bo‘ldi. 1970 yil 1iyuldan 1981 yilning 31 dekabrigacha SNIP II -A 12-69 amal qilib keldi.1982 yilning 1 yanvaridan boshlab,yangi me’yoriy hujjat SNIP II-7 -81 qo‘llanila boshlandi.Ushbu me’yoriy hujjat O‘zbekistonda 1996 yilga qadar qo‘llanishda bo‘ldi. 1996 yilning 1 martidan e’tiboran O‘zbekiston Respublikasi hududida yangi qurilish me’yorlari va qoidalari (QMQ 2.01.03- 96) kuchga kirdi. Ushbu rasmiy hujjatning joriy etilishi munosabati bilan SNIP II -7-81 ning 1,2,3 qismlari va 1,2 ilovalari o‘z kuchini yo‘qotdi. SHNK 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish” me’yoriy hujjatning 5 betida zilzilalarning spektrial vaqt xususiyatlariga qarab seysmik kuchning eng past qiymatlarini ta’minlaydigan konstruktiv sxemalarini qo‘llash tavsiya etilgan. Asosiy qism: Zilzilaga moyil bo‘lgan ma’lum bir hududning mahalliy sharoitlarini, shu jumladan tuproqlarning fizik dinamik xususiyatlarini, yer qobig‘ining yuqori qatlamlarining kuchini, relefning xususiyatlarini va seysmik to‘lqinlarning spektral tarkibi, seysmik xaritalarni tahlil qilishni hisobga olgan holda ushbu ma’lumotlarni umumlashtirish asosida. rayonlashtirish bilan tuzilgan va o‘rtacha zamin sharoitida geografik aholi punktlari uchun seysmik ko‘lamli punktlarida zilzilalar intensivligini ko‘rsatiladi. Akselerogrammalarni tanlashda adabiyotda mavjud bo'lgan o'tmishdagi zilzilalar yozuvlaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Misol tariqasida quyidagi zilzilalar tahlili 1- jadvalda keltirilgan. O'tgan zilzilalarning ishlatilgan akselerogrammalarining xususiyatlari 1-jadval Zilzila Ballar soni Raqamlashtirish Davomiyligi Davrlar Indeksi bo’lgan bosqichi hudud Helena 216 0.03 6.45 0.25 0.379 (Kaliforniya) Toshkent 286 0.0091 2.59 0.12 0.364 Vernoon 400 0.02 7.98 0.23 0.261 (Kaliforniya) Gazli 1990 0.005 13.07 0.15 0.272 54 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference 1-ram. Gazlida bo’lgan zilzila akselerogrammasi. 2-ram. Vernoonda bo’lgan zilzila akselerogrammasi. 55 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference 3-ram. Helenada bo’lgan zilzila akselerogrammasi. Hozirgi vaqtda zilzila akselerogrammalari bo'yicha bino va inshootlarni hisoblashda seysmik ta'sirni tayinlash bo'yicha universal tavsiyalar mavjud emas. Mavjud tadqiqotlar hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun o'tmishdagi zilzilalarning akselerogrammalaridan va turli xil sintetik akselerogrammalardan foydalaniladi. Ko'rib chiqilgan zilzilalar eng kuchli hisoblanadi. Hozirgi kunda ushbu zilzila tahlillaridan foydalanish orqali bino va inshootlarni hisoblash mumkin. Xulosa. Bino va inshootlarni seysmik holatini o’rganish bo'yicha tadqiqotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, loyiha jarayonida hududda bo’lib o’tgan zilzilalar tahlilidan foydalanib binolarni loyihalash binolarni zilzila vaqtida mustahkamligini ta