BOLALARDA NUTQNING NEYROFIZIOLOGIK O’ZGARISHLARI.

Аннотация

Ijtimoiy jamiyatda bolaning muvaffaqiyatli rivojlanishi, hayot sifati ko'plab omillarga bog'liq, ularning asosiysi nutqdir. Bir yilgacha bolalar nutqining asoslari shakllanadi. Bolaning faol nutqi ovoz chiqarishdan ritmik tovushlarni taqlid qilishga qadar rivojlanadi,bu rivojlanish shu qadar o'ziga xoski, uni avtonom nutq deb atasak xato bo’lmaydi. Kalit so’z: psixofiziologik, autizm, daun sindromi, aqliy zaiflik, Yosh bolalarda nutqni rivojlantirish muammosi juda dolzarbdir. Shunga binoan oxirgi yigirma yildagi statistik ma'lumotlarga qaraganda bolalarda nutq buzilishlari soni kundan kunga ortib botmoqda .Bolalarda til va nutqning shakllanishi fiziologik jarayon bo’lib markaziy asab tizimi bilan bog'liq jarayon hisoblanadi. Embrionda nerv sistemasining shakllanishi 3-5 hafta o'tgach faol ravishda sodir bo'ladi. Nutq toʻgʻridan-toʻgʻri aqliy va ruhiy rivojlanish bilan bogʻliq. Turli genetik kasalliklar, autizm, daun sindromi, aqliy zaiflik, shubhasiz nutq rivojlanishiga taʼsir qiladi. Malakali mutaxassisning bola bilan tizimli ishlashi nutqni korreksiyalashga yordam beradi. Gaplashishni oʻrganishda bolaga yordam berish uchun kechikishning sababini bilish zarur. Nutq rivojlanishining dastlabki bosqichida bolalarga yordam berish bir qator buzilishlarni oldini olish, bolalar jamoasida aloqa va moslashish, y etarli bilim faoliyati bilan bog'liq muammolarni hal qiladi. Shu nuqtai nazardan, bolalarda nutqning buzilishi, nogironlik chastotasining ko’payishi ularni o'rganish dolzarbligini belgilaydi. Psixofiziologik tizimlarning normal shakllanishi,nutqning rivojlanishini ta'minlaydi.Nutqni buzilishining sabablarini o'rganish -to'g'ri tashxis qo'yish, davolashda va profilaktika choralari tuzish uchun zarurdir. Nutq patologiyasi bolada asosan miyaning shikastlanish vaqti, asab tizimini endigina rivojlanish paytidagi zararlanishiga, bolaning o’z vaqtiga mos tug'ilganligiga va miya qon tomir aylanishining buzilishiga, tugruq yo’li infektsiyalariga, tug'ilish jarayoniga bog'liq bo'lib, taqvimiy emlashda xatoliklar asoratlari ham shu jumladan patologiyani keltirib chiqaradi.Neyrofiziologik mexanizmlarni tahlil qilish uchun keng qo'llaniladigan usul nutqni shakllantirish - ritmlar dinamikasini ro'yxatga olish va talqin qilish miyaning tebranish faoliyati, elektr va shaklida qayd etilgan. 134 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Bolalarda nutq buzilishlarini o'rganishning bir necha yo'nalishlari mavjud: klinik, psixologik, lingvistik, psixolingvistik, tibbiy-psixologik- pedagogik.Muammo bo'yicha ko'plab ishlarga qaramasdan, bolalarda nutq buzilishlarining tabiati va mexanizmlari haqida qarama-qarshi fikrlar mavjud. Nutq "harakatsiz" o'zlashtirilgan yosh davri rivojlanishning sezgir davri deb ataladi,davrning davomiyligi turli yo'llar bilan belgilanadi:ko'pincha ikkita variant mavjud - tug'ilishdan 9-11 yoshgacha va undan boshlab balog'atga etishdan ikki yil oldin. 10 yildan keyin qobiliyat nutq markazlarini qurish uchun zarur bo'lgan neyron tarmoqlarni rivojlantirish; Bu jarayon quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi: 1.Nutqni rivojlantirishning ajralmas sharti og'zaki muloqotdir kattalar bilan bolalar. Bolalar nutqini rivojlantirishda katta rol o'ynaydi kattalar tomonidan tizimli va maqsadli ta'sir ko'rsatadi. 2. Bolalar boshqa odamlarning nutqini tushunishdan oldinroq mustaqil og'zaki nutq rivojlanadi . Shunday qilib, bolalarda nutq rivojlanishining buzilishi bo'yicha ko'p yillik tadqiqotlarga qaramasdan, bugungi kunda terminologik chalkashlik saqlanib qolmoqda, ba'zi alomatlarni talqin qilishda turli xil yondashuvlar mavjud. Buzilishlarni guruhlashning turli tamoyillari, shuningdek, ma'lum bir mezonning ahamiyatlilik darajasi bo'yicha qarashlardagi ba'zi farqlar tufayli tasniflashda nomuvofiqliklar mavjud. Buning oqibati nutq buzilishlarining turlari va shakllarining nomenklaturasida ham, atamalar mazmunida ham kelishmovchilikdir. Adabiyotlar ro'yxati: 1.Berdichevskaya E.M. Ontogenezning dastlabki bosqichlarida interhemisferik munosabatlarning shakllanish dinamikasi / E.M. Berdichevskaya, N.V. Zaitseva, T.V. Ponomareva, L.N. Ognerubova // J. Asimmetriya. - 2011. - 4-son. - B.4-14. 2. Bekhterva, N. P. Sog'lom va kasal inson miyasi / N. P. Bekhtereva. - M.: AST; Sankt-Peterburg: Owl, 2010. - 399 p. 3.Wizel T.G. Nutq buzilishlarining patogenezida yarim sharning o'zaro ta'siri jarayonlarining ahamiyati / T.G.Vizel // Asimmetriya. - 2010. - V. 5. 4-son. - FROM. 9-22. 4.ODAM VA HAYVON EMBRIONINI RIVOJLANISHIDAGI O'XSHASHLIKLAR MODULINI DIKTATIK O'YIN TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O'QITISH. Toshtemirova Muazzam Akmaljonovna,Shermatova Qutbinisa Mahamadjon qizi 135