Boyimadaron (achillea millefolium l.) Osimligini shifobaxsh xususiyatlari va genetik tahlili

Аннотация

O‗simlik Asteraceae oilasiga tegishli bo‗lib, inson hayoti uchun turli xil shifobaxsh xususiyatlarga ega. An‘anaga ko‗ra, uning gullari, barglari va poyalari kabi turli qismlari yallig‗lanishga qarshi, antidizenterik, antiallergik, trombotsitlarni biriktiruvchi, isitmani tushiruvchi, antibakterial, spazmolitik, diuretik, siydik antiseptik, antimutagen va terining giperpigmentatsiyasini davolashda qo‗llaniladi. Bo‗yimadaron (Achillea millefolium L.) dunyodagi eng ko‗p qo‗llaniladigan dorivor o‗simliklardan biri bo‗lib, birinchi navbatda yaralar, ovqat hazm qilish muammolari, nafas olish yo‗llari infektsiyalari va teri kasalliklarida ishlatiladi. Kalit so‘zlar: RAPD, germplazma, gemostatik, farmakologik, gepatit, pistameva nukleotid. Oddiy bo‗ymodaron (Achillea Millefolium L.) Qoqio‗tkabilar (Asteridae) kenja sinfi, Qoqio‗tnamolar (Asterales) qabilasi, Qoqio‗tdoshlar (Asteraceae Dumort.) oilasi, Bo‗ymodaron (Achillea L.) turkumiga mansub [7, 31-32 b]. Oddiy bo‗ymodaron (Achillea millefolium) Shimoliy yarim sharning Osiyo va Yevropa va Shimoliy Amerikadagi mo‗tadil iqlimli hududlari va O‗zbekistonning cho‗l va tog‗li hududlarida keng tarqalgan. Balandligi 0,2-1 m va bir tekisda o‗sadigan ko‗p yillik o‗simlik. Barglari poyasi bo‗ylab bir tekisda ketma-ket taqsimlanib ikki karra patsimon tuzilgan bo‗lib, uzunligi 5-20 sm deyarli tukli va tarkibida kaulin bo‗lib, yopishish xususiyatiga ega. Gullari poyaning yuqori qismida katta, ixcham qalqonsimon to‗pgulda joylashgan, har bir to‗plam 1 301 yoki undan ortiq gul boshlaridan iborat. Gulpoyada 20-25 sarg‗ish-oq (kamdan-kam pushti) nurli gullarga ega. Mevasi yassi, tuxumsimon, kulrang pistameva. Bo‗ymadaronning xalq va rasmiy tibbiyotda keng qo‗llanilishi o‗simlik tarkibidagi turli xil biologik faol moddalar majmuasi bilan bog‗liq. Hozirgi vaqtda oddiy bo‗ymadaronning kimyoviy tarkibi juda yaxshi o‗rganilgan. Bo‗ymadaron tarkibida azulen, tujol, sineol, kofur, karyofilin, chumoli, valerik kislota o‗z ichiga olgan ko‗p miqdorda efir moyi mavjud. Maysalarida qatronlar, taninlar, fitonsidlar, axilein alkaloidi, akonitik va askorbin kislotalar, K, P, B1 vitaminlari bor, [2, 3, 4]. O‗simlik tarkibida flavanoidlar mavjud, ular orasida artemetin [4]. Dorivor xom ashyo tarkibida ko‗plab mikro va makro elementlar mavjud: K, Ca, B, Mg, Si, Cl, Co, P [1, 4]. An'anaviy tibbiyot, Evropa, Markaziy Osiyo va Uzoq Sharq mamlakatlari bu o‗simlikni uzoq vaqt davomida bachadon va ichakdan qon ketish uchun yarani davolash va gemostatik vosita sifatida ishlatgan; dizenteriya, diareya, siydik pufagi, tuxumdonlarning yallig‗lanish kasalliklari; gastrit, oshqozon va o‗n ikki barmoqli ichakning oshqozon yarasi, davolashda foydalaniladi.[2, 3] Bo‗ymadaronning infuzioni va ekstrakti bachadondan qon ketishida gemostatik vosita sifatida, ishtahani qo‗zg‗atuvchi sifatida ishlatiladi. Bu o‗simlik tavsiya etiladi; gipertenziya, stenokardiya, ateroskleroz, astenik holatlar, metabolik kasalliklarni kompleks davolashda dori- darmonlar to‗plamlarida qo‗llaniladi [5]. Hozirgi vaqtda hayvonlarda o‗tkazilgan tajribalarda ham, klinik sinovlarda ham gemostatik vosita. Qon ivishining ortishi tromboz bilan birga kelmaydi. Bo‗ymadaron o‗ti infuzioni, gemostatik ta'sirga qo‗shimcha ravishda, turli xil farmakologik ta'sirga ega; yallig‗lanishga qarshi, o‗smaga qarshi, tonik, tinchlantiruvchi, diuretik, gepatoprotektiv, antipsoriatik, antispazmodik, gipotenziv, yurak qisqarishining chastotasi va kuchini pasaytiradi, safro sekretsiyasini oshiradi va antioksidant ta'sirga ega [2, 3, 6, 7, 9]. Tehron olimlari (M. Akbari, M. Farajpour, M. Ebrohimi) tomonidan bo‗yimadaron o‗simligining genomikasini o‗rganishgan. Ya‘ni Ribosomal DNK genlari takrorlanuvchi birliklarning klasterlarida tashkil etilgan bo‗lib, ularning har biri kodlash mintaqalaridan iborat. Bitta va ikkita ichki transkripsiyalangan ajratgichlar (ITS), intergenik spacer (IGS) hududiga qo‗shimcha ravishda. Shunga ko‗ra, Asteraceae oilasining to‗rtta yovvoyi va endemik turlari orasida ITS va IGS mintaqalarining ko‗p DNK ketma-ketligini aniqlashga qaratilgan. Natijalar shuni ko‗rsatdiki, ITS va IGS ketma-ketliklari uchun yakuniy ma'lumotlar to‗plamida mos ravishda jami 754 va 667 pozitsiya mavjud. IGS hududlari nukleotidlar xilma-xilligi darajasi (T = 0,60), o‗tish 3% tion/transversiya tezligi nisbatlarining taxminiy qiymatlari (kl = 38,28, 12,58, pirimidinlar) va purinlar kabi bir qancha parametrlar bo‗yicha ITS mintaqasidan ustun edi. (K 2 umumiy oʻtish/transversiya tarafkashligi (R 3%! 12.10), mos ravishda. Bu IGS belgilari boʻyicha Asteraceae germplazmasida transversiyadan koʻra 3% oʻtishlari dominant ekanligini koʻrsatadi. Shunday qilib, IGS hududi koʻproq boʻlishi mumkin degan xulosaga keldi. Asteraceaening turli kenja turlarida genetik munosabatlarni o‗lchash uchun mos keladi, ITS ketma-ketliklariga qaraganda ko‗proq ma'lumotga ega. Umuman olganda, ribosomali DNK, ayniqsa rDNK klasterining intergenik ajratuvchisi tez rivojlanadi va yuqori polimorfik bo‗