ПРОФИЛАКТИКА ИНСПЕКТОРЛАРИНИНГ ФИРИБГАРЛИК ЖИНОЯТЛАРИ ПРОФИЛАКТИКАСИНИНГ ТАШКИЛИЙ-ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ

Аннотация

Мазкур мақолада, фирибгарлик жиноятлари ва уларнинг профилактикасини таъминлашга доир ҳуқуқий асослар ўрганилган. Шунингдек, фирибгарликнинг турли шакллари, унинг профилактикасига қаратилган тадбирлар, жиноий жавобгарлик ва унинг самарадорлигини ошириш йўллари таҳлил қилинган. Калит сўзлар: Фирибгарлик, жиноят, ҳуқуқбузарлик, профилактика, чора-тадбир. Фирибгарлик жиноятлари жамиятда кенг тарқалган ва жиддий иқтисодий, молиявий ҳамда ижтимоий муаммоларга олиб келадиган ҳуқуқбузарлик турларидан биридир. У, одатда, шахсий манфаатлар ёки молиявий фойда олиш мақсадида, бошқаларни алдаш ёки нотўғри маълумотлар орқали ҳуқуқбузарлик қилишни ўз ичига олади. Фирибгарлик жиноятлари нафақат шахсий зарар етказишга, балки давлат иқтисодиётига, молия бозорларига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Шундай экан, бу жиноятларни олдини олиш ва уларга қарши самарали курашиш долзарб масала ҳисобланади. Фирибгарликнинг турли шакллари ва усулларининг кенгайиши, шу жумладан технологияларнинг ривожланиши билан янги фирибгарлик шаклларининг юзага келиши, жиноий ҳуқуқни такомиллаштиришни ва профилактика чора- тадбирларини кучайтиришни талаб этади. Бунинг учун, фирибгарлик жиноятларига қарши курашиш учун мавжуд бўлган ҳуқуқий механизмларни таҳлил қилиш ва уларни амалиётда қўллаш муҳимдир. Шу нуқтаи назардан, мазкур ишда фирибгарлик жиноятларининг турли шакллари, уларнинг профилактикасини таъминлаш учун ҳуқуқий асослар, шунингдек, фирибгарлик жиноятларини олдини олишга қаратилган норматив ҳужжатлар ва уларнинг самарадорлиги кўриб чиқилади. Мақсад — фирибгарлик жиноятларига қарши курашиш учун ҳуқуқий тизимнинг самарадорлигини ошириш, ҳуқуқий таълимот ва амалиётда 35 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference мавжуд бўлган камчиликларни аниқлаш ва уларни бартараф этиш бўйича илмий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Фирибгарлик — бу жиноят сифатида, бирор шахс ёки ташкилотнинг бошқаларни алдаш, нотўғри маълумот бериш ёки ёлғон мақсадлар билан ҳаракат қилиш орқали, уларнинг мол-мулки ёки ҳуқуқларини ноқонуний тарзда қўлга киритиш ёки зарар етказишдир. Фирибгарлик жинояти одатда шахсий ёки иқтисодий манфаатларни таъминлаш мақсадида амалга оширилади ва бунда фирибгар ўз қурбонини алдаш ёки манипулятсия қилиш орқали унинг ишончини суиистеъмол қилади. Фирибгарликнинг асосий хусусиятлари қуйидагилардан иборат: – Алдаш ёки ёлғон маълумот бериш: Фирибгар қурбонига нотўғри ёки ёлғон маълумотлар тақдим этади, шу орқали уларни молиявий, иқтисодий ёки шахсий зарар кўришга ундайди; – Ноқонуний фойда олиш: Фирибгарликнинг мақсади ўзига фойда олишдир. Бу фойда кўпинча бошқалар ҳисобига амалга оширилади, масалан, одамларни йўқотиш, уларга зарар етказиш ёки уларнинг мол- мулкини қўлга киритиш орқали; – Зарар етказиш: Фирибгарликдан қурбон бўлган шахс ёки ташкилот молиявий зарар кўради. Бу зарар нафақат бевосита молиявий йўқотишларни, балки уларнинг ижтимоий, ҳуқуқий ёки бизнес мавқейига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. – Фирибгарликни таҳлил қилишда унинг ҳуқуқий асосларини белгилаш жуда муҳимдир. Ҳар бир мамлакатда фирибгарликка қарши алоҳида жиноий қонунлар мавжуд бўлиб, улар фирибгарликни аниқлаш ва жиноий жавобгарликни белгилашга қаратилган. Масалан, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексида фирибгарликни амалга оширишнинг турли шакллари (яъни, фирибгарлик, электрон фирибгарлик, молиявий фирибгарлик) кўрсатилган ва улар учун жиноий жазолар белгиланган. Фирибгарлик турлари: – Оддий фирибгарлик: Жабрланувчининг ишончини суиистеъмол қилиш орқали содир этилади. – Электрон фирибгарлик: Интернет ва рақамли технологиялар орқали амалга ошириладиган фирибгарлик. – Молиявий фирибгарлик: Молиявий инструментлар (кредитлар, банк ҳисоб рақамларидаги маблағлар, акциялар) орқали ўтказиладиган фирибгарлик. – Корпоратив фирибгарлик: Ташкилотлар, компаниялар орасида содир 36 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference этиладиган фирибгарлик, масалан, молиявий манипулятсиялар ёки солиқ фирибгарлиги. – Фирибгарлик нафақат шахсий даромад ёки бойлик орттириш учун, балки ижтимоий ва иқтисодий тузилмаларни сарсıтıриш учун ҳам амалга оширилиши мумкин. Шунинг учун, фирибгарлик жиноятлари барча даражаларда, жумладан, давлатлар, давлат ташкилотлари ва жаҳон иқтисодиётига катта таҳдид солиши мумкин. Фирибгарлик профилактикасининг ташкилий асослари. Фирибгарлик жиноятларининг олдини олиш (профилактикаси) мураккаб ва кўп босқичли жараён бўлиб, бу жараённинг самарали амалга оширилиши учун турли ташкилий, ҳуқуқий ва амалий механизмлар талаб этилади. Фирибгарлик профилактикасининг ташкилий асослари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, давлат идоралари, жамоат ташкилотлари ва бошқа тегишли тузилмалар ўртасида самарали ҳамкорликни ташкил этиш ва фирибгарликка қарши курашишда ҳар бир томоннинг ўз функсияларини бажаришини таъминлашни ўз ичига олади. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг ролини ташкил этиш: Фирибгарликни профилактика қилишнинг асосий ташкилий воситаси ҳуқуқни муҳофаза қилувч