Ozbekiston respublikasida axoli daromadlarini osish dinamikasi

Аннотация

O‗zbekiston Respublikasida keyingi paytlarda aholini daromadlarini oshirish masalasiga katta e‘tibor berilmoqda. Bu borada eng muxim masala aholi daromadlarini uningtarkibi buyicha aniq hisoblashdir. Aniq hisob-kitoblar aholi daromadlarini yo‗nalishlar bo‗yicha ko‗paytirish yo‗llarini izlab topish uchun asosiy ma‘lumot sifatida qabul qilinadi. Kalit soʻzlar: Aholi daromadlari, daromadlarni tarkibi, yalpi daromad, daromadlarni nominal o‗sishi, umumiy daromad. Aholi daromadlari bozor iqtisodiyotining eng muxim ko‗rsatkichlaridan biridir. Bu bizga shaxsning ham, oilaning ham imkoniyatlarini baholash imkonini beradi. Mamlakatlarda aholi sonini muttasil ravishda o‘sib borishi bir qancha muammolarni keltirib chiqaradi.[1,2]. Aksariyat mamlakatlarda aholining ma'lum vaqtdagi daromadlari barqarordir. Bu, o'z navbatida, davlatlar statistika xizmatlarining ishini murakkablashtiradi. Mamlakatning makroiqtisodiy ko'rsatkichlarini real prognozlashda aholi daromadlari to'g'risida aniq ma'lumotlarga ega bo'lish muhimdir. Bu vazifani bajarish faqatgina iqtisodiyoti rivojlangan davlatlarda oson bo'lishi mumkin. Rivojlanayotgan yoki rivojlanish yo‗liga o‗tgan xamda o‗tayotgan davlatlarda bunday ishni bajarish oson bo‗lmaydi. [3]. Aholining umumiy daromadlarini hisoblash Milliy hisoblar tizimining xalqaro statistik standartlari, Xalqaro mehnat tashkiloti tavsiyalari, Davlat statistika qo‗mitasi tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan uslubiy qo‗llanmalar, O‗zbekiston Respublikasi qonunchiligidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. O‗zbekiston Respublikasi. Statistik maʼlumotlarga koʻra, 2021-yilning yanvar-dekabr oylarida aholining umumiy yalpi daromadlari 515,7 trln. so'm.[4]. 579 Aholi daromadlarining real o'sish sur'atlarini hisoblashda narx omillarining ta'sirini istisno qilish uchun inflyatsiya ko'rsatkichining muhim turlaridan biri bo'lgan iste'mol narxlari indeksi (IBI) qo'llaniladi. Iste‘mol narxlarining o‗zgarishi hisobiga aholi umumiy daromadlarining o‗sish sur‘ati 2020 yilning shu davriga nisbatan real ko‗rinishda 112,1 foizni tashkil etdi. 2021-yil yanvar-dekabrda (o‗n ikki oy davomida) aholining o‗rtacha jon boshiga nominal jami daromadlari respublika o‗rtacha darajasidan yuqori bo‗ldi Toshkent shahrida – 30232,0 ming so‗m, Navoiyda – 24156,2 ming so‗m, Buxoroda – 17847,1 ming so‗m, Toshkent shahrida – 17847,1 ming so‗m. so'm va Xorazm - 15484,5 ming so'm. 2021-yilning yanvar-dekabr oylarida (o‗n ikki oy davomida) aholining o‗rtacha jon boshiga nominal jami daromadlarining eng past ko‗rsatkichi Farg‗onada – 10929,8 ming so‗m va Namanganda – 11329,1 ming so‗m, Qoraqalpog‗iston Respublikasida – 11391,6 ming so‗m, va shuningdek, Surxondaryo viloyatida – 11884,7 ming so‗m. Aholining yalpi daromadlari umumiy hajmining sezilarli o'sishi, asosan, mehnat faoliyatidan olinadigan daromadlarning (xodimlarning daromadlari va o'z-o'zini ish bilan ta'minlashdan olinadigan daromadlar) sezilarli o'zgarishlari hisobiga ta'minlanadi, bu umumiy daromadning 65,0 foizini va 26,3 foizini transferlarlardan olinadigan daromadlar tashkil etadi. 2020-yilning mos davriga nisbatan daromadlarning nominal o‗sish sur‘ati 122,5 foizga yetdi va jami daromadlar nominal hajmining 14,8 foizga o‗sishiga xizmat qildi. Xodimlar daromadlarining eng yuqori nominal o‗sish sur‘atlari Toshkent shahrida (132,1 foiz), shuningdek, Surxondaryo (127,5 foiz), Toshkent (127,0 foiz), Samarqand (124,7 foiz) viloyatlarida va Qoraqalpog‗iston Respublikasida (122,7 foiz) qayd etildi. Hududlar umumiy daromadlarida yakka tartibdagi bandlikdan olingan daromadlarning eng katta ulushi Jizzax (56,2 foiz), Buxoro (47,0 foiz), Qashqadaryo (44,2 foiz) viloyatlarida kuzatildi. Aksincha, Toshkent shahri va Qoraqalpog‗iston Respublikasida o‗rtacha respublika ko‗rsatkichidan past edi. O'z-o'zini ish bilan ta'minlash daromadining 1% ga oshishi bilan umumiy yalpi daromad 0,37% ga oshadi. Yakka tartibdagi tadbirkorlikdan olingan daromadlarning eng katta ulushi Samarqand (10,8 foiz), Toshkent (10,7 foiz) va Qashqadaryo (9,5 foiz) viloyatlariga to‗g‗ri keldi. Eng kam ulushga ega viloyatlar Sirdaryo viloyati (2,4 foiz), Qoraqalpog‗iston Respublikasi (3,6 foiz) va Navoiy viloyati (5,2 foiz). Dastlabki ma‘lumotlarga ko‗ra, 2021-yilning yanvar-dekabr oylarida aholi mulkidan tushgan jami daromadlar 11,3 trln. so'm. 2021-yilning yanvar-dekabr oylarida umumiy mulk daromadlarining ulushi 2,2 foizni tashkil etdi. Aholining umumiy daromadlari umumiy hajmining o'zgarishiga mulkiy daromadlarning ta'siri unchalik katta emas, ya'ni 0,6% ni tashkil etadi. 2021-yilning yanvar-dekabr oylarida olingan mulkiy daromadlarning uchdan ikki qismi – 54,8 foizi Toshkent shahri hissasiga to‗g‗ri keldi. Keyingi oʻrinlarda salmogʻi salmoqli boʻlgan viloyatlar Navoiy (13,4%), Toshkent (7,6%) va Fargʻona (4,4%) viloyatlaridir. 2021-yilning yanvar-dekabr oylaridagi dastlabki ma‘lumotlarga ko‗ra, transfertlardan olingan daromadlarning 37,0 foizi ijtimoiy transfertlardan, 63,0 foizi boshqa joriy transfertlardan o