INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA EMOTIV BIRLIKLARNING PRAGMATIK TA’SIRI VA ULARNING KOMMUNIKATIV STRATEGIYALARIDAGI ROLI

Аннотация

Ushbu tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi emotiv birliklarning kommunikativ va nutqiy strategik vazifalari qiyosiy tahlil qilinadi. Emotiv birliklar insonlar o‘rtasidagi muloqotda hissiy ta’sirni shakllantiruvchi asosiy vosita sifatida qaraladi. Tadqiqotda har ikkala tilning lingvistik xususiyatlari, shuningdek, ularning ijtimoiy-madaniy kontekstlarida emotiv birliklarning o‘rni o‘rganilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, emotiv birliklar ingliz tilida keskin va to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifodalar orqali qo‘llanilsa, o‘zbek tilida ko‘proq yumshoq va ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi vosita sifatida ishlatiladi. Ushbu tadqiqot pragmatik tilshunoslikka oid nazariy bilimlarni boyitishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: emotiv birliklar, kommunikativ strategiyalar, pragmatik ta’sir, ingliz tili, o‘zbek tili, lingvistik tahlil, qiyosiy tahlil, nutqiy vazifalar Til faqat axborot uzatish vositasi bo‘lib qolmay, balki ijtimoiy aloqalarni mustahkamlovchi kuchli vositadir. Tilshunoslikdagi so‘nggi tadqiqotlar tilning nafaqat lingvistik strukturalari, balki uning pragmatik jihatlarini o‘rganishga qaratilgan. Bu jarayonda til orqali ifodalangan hissiyotlarning, ya’ni emotiv birliklarning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Emotiv birliklar insonlar orasidagi muloqotda bevosita psixologik ta'sir ko‘rsatib, kommunikativ strategiyalarning samaradorligini oshiradi. Ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni tahlil qilish, ayniqsa, emotiv birliklar orqali qanday pragmatik vazifalar bajarilishini o‘rganish tilshunoslik tadqiqotlarida muhim yo‘nalishlardan biridir. Ingliz tilida ham, o‘zbek tilida ham emotiv birliklar nafaqat hissiy holatni ifodalash, balki kommunikatsiya jarayonida aytilayotgan gapning ma'nosini kuchaytirish yoki yumshatishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun ushbu tadqiqotda ikki til o‘rtasida emotiv birliklarning pragmatik ta’sirini va ularning kommunikativ strategiyalaridagi roli chuqur o‘rganiladi. Bu ishda ingliz va o‘zbek tillarida emotiv birliklarning ishlatilishi va ularning muloqot jarayonidagi nutqiy va strategik funktsiyalari qiyosiy tahlil qilinadi. 62 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Tadqiqot maqsadi: Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi ingliz va o‘zbek tillarida emotiv birliklarning kommunikativ va nutqiy strategik vazifalarini aniqlash hamda ularning pragmatik ta’sirini qiyosiy tahlil qilishdir. Tadqiqotda emotiv birliklarning muloqot jarayonida qanday ishlatilishi, ularning tilning pragmatik qoidalari asosida qanday funktsiyalar bajarishi va ikki til o‘rtasidagi farqlarni o‘rganish maqsad qilingan. Tadqiqot vazifalari: 1. Emotiv birliklarning ingliz va o‘zbek tillaridagi kommunikativ ahamiyatini o‘rganish. 2. Ikki til o‘rtasida emotiv birliklarning pragmatik ta’sirini tahlil qilish. 3. Emotiv birliklarning nutqiy strategiyalardagi rolini aniqlash. Adabiyotlar tahlili Emotiv birliklarning kommunikativ va pragmatik ahamiyati haqida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Tilshunoslar, jumladan, V.N. Telia va A.V. Kunin emotiv birliklarni lingvistik kategoriyalar sifatida ko‘rib chiqib, ularning nutqdagi roli va ta'sirchanligini tahlil qilgan[1,2]. O‘zbek tilshunosligida esa Sh.Safarov va B.Jalolov kabilar emotiv birliklarning milliy o‘ziga xosligini va muloqotdagi o‘rnini o‘rgangan. Ushbu tadqiqotlar asosan emotiv birliklarning tilshunoslik va muloqotdagi nutqiy strategiyalarini yoritib beradi[3]. Qiyosiy tahlil natijasida bu birliklarning har ikki tilda o‘xshash va farqli jihatlari ochib berilgan. Natijalar Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek tillaridagi emotiv birliklarning kommunikativ va nutqiy strategik vazifalarini qiyosiy tahlil qilish orqali bir qator muhim xulosalarni beradi. Dastlabki tahlillar shuni ko‘rsatdiki, har ikkala tilda ham emotiv birliklar nafaqat hissiy holatni ifodalashda, balki nutqning pragmatik samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi[4]. Ingliz tilida emotiv birliklar ko‘pincha nutqning ma'no soyalari va konnotatsiyalarini kuchaytirish uchun qo‘llaniladi, bu esa kommunikativ strategiyalarda nozik farqlarni ifoda etishga imkon beradi. Masalan, "frustrated," "thrilled," yoki "devastated" kabi emotiv birliklar muayyan hissiy holatni aniqroq va chuqurroq ifodalash imkonini beradi. O‘zbek tilida esa emotiv birliklar milliy mentalitet va an’anaviy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning qo‘llanilishi ko‘proq ijtimoiy-siyosiy va madaniy kontekstga qaratilgan. Bu emotiv birliklar muloqot jarayonida axloqiy me'yorlarga, hurmat va samimiylikni saqlashga qaratilgan strategiyalarni shakllantiradi. Masalan, "hafa bo‘lish," "xursand bo‘lish," "hayratda qolish" kabi 63 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference ifodalar nutqning pragmatik samarasini oshirib, muloqot ishtirokchilari o‘rtasida yaqinlik va hurmatni ta’minlashga xizmat qiladi. 1-rasm: Ingliz va O‘zbek tillarida emotiv birliklarning chastota taqqoslanishi Tadqiqot s