O'ZBEK ADABIYOTIDA TARJIMA ASARLARNING MATNSHUNOSLIK MUAMMOLARI

Аннотация

This article examines the textological problems of translated works in Uzbek literature. Within the scope of the research, textological issues are analyzed using historical translated works, particularly the poem "Makhzan ul-asror" by Haydar Khorezmi as an example. The article discusses modern methods of studying translated works, problems of text reconstruction and publication. The results demonstrate the importance of textological research for translated works. Keywords: Uzbek literature, translated works, textology, Haydar Khorezmi, "Makhzan ul-asror" O'zbek adabiyotida tarjima asarlari muhim o'rin tutadi. Ularni o'rganish orqali nafaqat adabiy aloqalar tarixi, balki til va uslub rivojlanishi haqida ham qimmatli ma'lumotlar olish mumkin. Biroq tarjima asarlarini tadqiq etishda bir 48 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference qator matnshunoslik muammolari mavjud. Ushbu maqolada ana shu muammolar, ularni hal etish yo'llari va istiqbollari tahlil qilinadi. Tarjima asarlarining matnshunoslik jihatdan o'rganilishi muhim ilmiy- amaliy ahamiyatga ega. Bu orqali asl matn va tarjima o'rtasidagi munosabatlar, tarjimonning ijodiy yondashuvi, davr adabiy tilidagi o'zgarishlar kabi masalalarni aniqlash mumkin [1]. Shu bilan birga, qo'lyozma nusxalarni qiyosiy o'rganish, matnni ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlash kabi vazifalar ham dolzarb hisoblanadi. Maqolaning maqsadi o'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolarini aniqlash va ularni hal etish yo'llarini taklif etishdan iborat. Tadqiqot obyekti sifatida tarixiy tarjima asarlari, xususan Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni tanlab olindi. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqotda qiyosiy-tarixiy, tipologik va matnni tiklash usullaridan foydalanildi. Matnlarni o'rganishda zamonaviy filologik yondashuvlar qo'llanildi. O'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolari bir qator olimlar tomonidan o'rganilgan. Jumladan, N. Komilov [2], B. Qosimov [3], H. Boltaboyev [4] kabi olimlarning ishlarida tarjima asarlarini o'rganishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Ularning tadqiqotlarida tarjima asarlarini qiyosiy o'rganish, matnlarni tiklash va nashr etish masalalari ko'rib chiqilgan. Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni bo'yicha S. Erkinov [5], N. Jumaxo'ja [6] kabi olimlarning ishlari mavjud. Ushbu tadqiqotlarda asarning qo'lyozma nusxalari, g'oyaviy-badiiy xususiyatlari tahlil qilingan. Biroq dostonning matnshunoslik muammolari hali to'liq yechimini topmagan. NATIJALAR Tadqiqot natijalariga ko'ra, o'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolari quyidagilardan iborat: Qo'lyozma nusxalarning to'liq aniqlanmagani va qiyosiy o'rganilmagani. Asl matn bilan tarjima o'rtasidagi farqlarni aniqlash va talqin etish masalalari. Tarjimonning ijodiy yondashuvini belgilash muammosi. Matnni ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlash metodologiyasi. Tarjima asarlarining lug'at tarkibini o'rganish muammolari. Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni misolida ko'rsak, asarning bir necha qo'lyozma nusxalari mavjud. Jumladan, London, Parij, Vena, Qozon va boshqa joylarda saqlanadigan nusxalar fan olamiga ma'lum [7]. Biroq ularning 49 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference qiyosiy tahlili to'liq amalga oshirilmagan. Bu esa matnni tiklash va nashr etishda muammolar tug'diradi. Dostonning hajmi manbalarda turlicha ko'rsatiladi. Ba'zi manbalarda 1230 misra (615 bayt), boshqalarida esa 639 bayt ekanligi qayd etilgan [7]. Bu farqlar qo'lyozma nusxalarning to'liq o'rganilmaganidan dalolat beradi. TAHLIL VA MUHOKAMA O'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolari murakkab va ko'p qirrali masala bo'lib, uni har tomonlama chuqur tahlil qilish va muhokama etish zarur. Ushbu bo'limda biz mazkur muammolarni batafsil ko'rib chiqamiz, ularning sabablari va oqibatlarini tahlil qilamiz hamda yechim yo'llarini muhokama qilamiz. Birinchi navbatda, qo'lyozma nusxalarni to'liq aniqlash va qiyosiy o'rganish masalasiga e'tibor qaratish lozim. Bu muammo nafaqat "Mahzan ul- asror" dostoni, balki ko'plab boshqa tarjima asarlari uchun ham dolzarb hisoblanadi. Qo'lyozma nusxalarning dunyoning turli kutubxona va arxivlarida tarqoq holda saqlanishi, ularning bir qismi hali ilmiy muomalaga kiritilmagani bu boradagi asosiy to'siqlardan biridir. Masalan, "Mahzan ul-asror" dostonining London, Parij, Vena, Qozon va boshqa joylarda saqlanadigan nusxalari ma'lum bo'lsa-da, ularning to'liq ro'yxati va tavsifi hali yaratilmagan [7]. Bu esa matnni tiklash va nashr etishda jiddiy muammolar tug'diradi. Qo'lyozma nusxalarni qiyosiy o'rganish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda matnlarni taqqoslash va tahlil qilish uchun maxsus dasturiy vositalar mavjud. Ulardan samarali foydalanish orqali nusxalar o'rtasidagi farqlarni tezkor va aniq aniqlash, matnning evolyutsiyasini