ABDUQAYUM YO'LDOSHEV HIKOYALARIDA XARAKTER

Аннотация

This article analyzes the poetics of the stories of Abdukayum Yuldashev, one of the modern exponents of Uzbek literature. The writer's works are studied in terms of plot construction, features of composition, artistic language and style. The main ideological-artistic features in the stories, the interpretation of characters and the skill of creating characters are highlighted. Also, the role and significance of the stories of Yuldashev in the development of Uzbek prose is assessed. Keywords: short story, poetics, plot, composition, artistic language, style, character creation O'zbek adabiyotining zamonaviy namoyandalaridan biri Abduqayum Yo'ldoshev o'zining sermazmun hayotiy kuzatishlari, chuqur falsafiy mushohadalari bilan ajralib turuvchi qissalari orqali kitobxonlar e'tiborini 55 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference qozongan ijodkor hisoblanadi. Uning "Aybdor", "Muammo" kabi qissalari nafaqat mazmun, balki badiiy shakllanish jihatidan ham e'tiborga molikdir. Ushbu maqolada adibning qissalari poetik xususiyatlari jihatidan tadqiq etiladi. Abduqayum Yo'ldoshev qissalarini poetik jihatdan o'rganish dolzarb ahamiyatga ega, chunki bu orqali zamonaviy o'zbek nasrining rivojlanish tendensiyalarini kuzatish, badiiy mahorat masalalarini tahlil qilish imkoniyati yaratiladi. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqot jarayonida qiyosiy-tipologik, tarixiy-qiyosiy, biografik, psixologik tahlil kabi metodlardan foydalanildi. Shuningdek, struktur-semiotik yondashuv asosida qissalarning poetik tuzilishi o'rganildi. Abduqayum Yo'ldoshev ijodi haqida O. Sharafiddinov, U. Normatov, A. Rasulov, B. Karimov kabi taniqli adabiyotshunoslar o'z fikr-mulohazalarini bildirganlar [1; 2; 3]. Jumladan, O. Sharafiddinov adibning "qahramonlar ruhiyatini teran ochib berish mahorati"ni alohida ta'kidlagan [1, p. 45]. U. Normatov esa Yo'ldoshev asarlarida "zamonaviy insonning murakkab ichki dunyosi" aks etganligini qayd etgan [2, p. 78]. Shu bilan birga, Yo'ldoshev qissalari poetikasi hozirgacha maxsus tadqiqot obyekti bo'lmagan. Ayrim maqolalarda qissalarning g'oyaviy-badiiy xususiyatlari haqida fikr yuritilgan bo'lsa-da, ularning poetik tizimi yaxlit o'rganilmagan. Shu ma'noda, ushbu maqola Yo'ldoshev qissalari poetikasini kompleks tadqiq etishga qaratilganligi bilan ilmiy yangilik kasb etadi. NATIJALAR Abduqayum Yo'ldoshev qissalarining poetik xususiyatlarini o'rganish natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: Qissalarning sujet qurilishida voqealar rivojining psixologik motivirovkasi ustuvor o'rin egallaydi. Abduqayum Yo'ldoshev personajlar xatti-harakatini ularning ruhiy holati, ichki kechinmalari orqali asoslashga intiladi. Kompozitsion jihatdan qissalar ko'pincha retrospektiv xarakterga ega. Voqealar hozirgi zamonda boshlanib, keyin o'tmishga murojaat qilinadi va yana hozirgi zamonga qaytiladi. Bu usul personajlar xarakterini chuqurroq ochib berishga xizmat qiladi. Obrazlar tizimida bosh qahramon markaziy o'rin egallaydi. Uning atrofida ikkinchi darajali personajlar guruhlashtiriladi. Har bir obraz o'ziga xos individual xususiyatlarga ega. Badiiy til va uslub jihatidan Yo'ldoshev qissalari obrazli ifodalar, metafora va o'xshatishlarga boy. Personajlar nutqi orqali ularning xarakteri ochib beriladi. 56 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Qissalarda lirik chekinishlar, falsafiy mushohada va monologlar katta o'rin egallaydi. Bu esa asarlarning g'oyaviy mazmunini chuqurlashtirish va emotsional ta'sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Abduqayum Yo'ldoshev hikoyalarida inson ruhiyati va xarakteri tasvirlanishi o'rganilgan. Jumladan, "Tushov", "Biz bo'lmagan joylarda", "Bezori" kabi hikoyalari yozuvchining ijodiy shaxs konsepsiyasini belgilab beruvchi asarlar sifatida tahlil qilingan. "Bezori" hikoyasi misolida adibning qahramonlar xatti-harakati orqali ularning xarakterini ochib berish mahorati ko'rsatib berilgan. Bosh qahramon Nomonjon obrazi tahlil qilinib, uning ruhiy holati va xarakter xususiyatlari ochib berilgan [4]. TAHLIL VA MUHOKAMA Abduqayum Yo'ldoshevning "Aybdor" qissasi sujet qurilishi jihatidan o'ziga xos xususiyatlarga ega. Asarda voqealar rivojining psixologik motivirovkasi ustuvor o'rin egallaydi. Muallif bosh qahramon Shukurning xatti-harakatlarini uning ruhiy holati, ichki kechinmalari orqali asoslashga intiladi. Masalan, Shukurning o'z kasalligini yashirishga urinishi uning psixologik holati bilan izohlanadi: "Shukur ikkalamiz bujmayib, kichrayib qoldik. Joy yo'qligidan Azroil ustunday bo'yi bilan tik turaverdi. Shimi tushirilgan Shukurning bo'lari bo'ldi" [5, p. 14]. Qissaning kompozitsion tuzilishida retrospektiv usul qo'llanilgan. Voqealar hozirgi zamonda - paxta terimida boshlanib, keyin Shukurning o'tmishiga murojaat qilinadi va yana hozirgi zamonga qaytiladi. Bu usul qahramonning xarakterini chuqurroq ochib berishga xizmat qilgan. Obrazlar tizimida Shukur markaziy o'rin egallaydi. Unin