ТУРКИСТОН АССРда ЯНГИ ИҚТИСОДИЙ СИЁСАТ ШАРОИТИДА САНОАТ ҚУРИЛИШИНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ (1921-1924 йиллар)

Аннотация

Ушбу мақолада Туркистон АССРда Янги иқтисодий сиёсат даврида саноат қурилиши ва унинг ўзига хос хусусиятлари ёритилган. Туркистон Республикасида янгидан қурилган саноат корхоналари, саноат ва савдода хусусий капиталнинг роли, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқаришининг ўсиб бориши бўйича статистик маълумотлар келтирилган. Калит сўзлар: Янги иқтисодий сиёсат, Туркистон АССР, саноат қурилиши, хусусий сектор, тадбиркорлик, хўжалик ҳисоби, хусусий капитал, кооператив ташкилотлар, савдо муносабатлари, хиссадорлик жамиятлари. Аннотация. В данной статье освещается промышленное строительство и его особенности в Туркестанской АССР в период новой экономической политики. Приведены статистические данные о вновь построенных промышленных предприятиях Туркестанской республики, роли частного капитала в промышленности и торговле, а так же росте промышленного производства. Ключевые слова: НЭП, Туркестанская АССР, промышленное строительство, частный сектор, предпринимательство, хозяйственный учет, частный капитал, кооперативные организации, торговые отношения, акционерные общества. Annotation. This article covers industrial construction and its features in the Turkestan ASSR during the New Economic Policy. Statistical data on newly built industrial enterprises of the Turkestan Republic, the role of private capital in industry and trade, as well as the growth of industrial production are provided. Key words: NEP, Turkestan ASSR, industrial construction, private sector, entrepreneurship, business accounting, private capital, cooperative organizations, trade relations, joint-stock companies. Совет давлатида 1921 йининг март ойида жорий этилган Янги иқтисодий сиёсат (НЭП) Туркистон АССРда ҳам иқтисодий соҳада бир қатор ўзгаришларга сабаб бўлди. Янги иқтисодий сиёсат аввало, иқтисодий муаммоларни ҳал қилиш бўйича янги ёндашувларни белгилаб 118 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference берди, мол-мулкни қисман давлат тасарруфидан чиқаришни, бозорни тартибга солишнинг айрим механизмларини тиклашни, тадбиркорлик имкониятини, ижара муносабатларини тиклашни бозорни мувофиқлаштирувчи режалаштириш билан қўшиб олиб боришни назарда тутар эди. Умуман, янги иқтисодий сиёсат Туркистон Республикасида иқтисодиётнинг жонланишига ва жамиятнинг сиёсий барқарорлашувига ёрдам берди. Бироқ, янги иқтисодий сиёсат тамойиллари ҳам ҳукмрон компартия измига солинди, унинг манфаатларига бўйсундирилди. Большевик раҳбарияти бошида янги иқтисодий сиёсатни вақтинчалик чора сифатида эълон қилган эди. 1921 йилдаги ҳукумат ҳужжатларида янги иқтисодий сиёсат иқттисодиётнинг таянч тармоқларини фақат пролетар давлати қўлида сақлашни назарда тутади, деб таъкидланиши бежизга эмасди. Шу сабабли ҳам, янги иқтисодий сиёсат шароитида маъмурий-буйруқбозлик тизими бирмунча бўшашган бўлса ҳам, совет давлатининг империяча муносабатларни мустаҳкамлаш йўли ўзгармай қолди. Туркистон Республикасида 1921 йилнинг январь ойида пул ислоҳоти ўтказилиб, 60 миллиард сўмлик қоғоз пуллар муомаладан қайтариб олинди. Лекин бунга қарамай, 1921 йил охирида муомалада юрган қоғоз пулларнинг миқдори яна жуда кўпайиб кетиб, қоғоз пулларнинг қадрини пасайтириб юборди [1. Б. 176]. Давлат муассасаларининг сметалари кўп марталаб қисқартирилиб, шу сметалар бўйича маблағлар бир маромда бериб борилмади. Бу ҳолат республикадаги мавжуд саноат корхоналари фаолиятига ҳам салбий таъсир кўрсатди. Яъни, корхоналар хом ашё сотиб олиш, тайёр маҳсулотларни сотиш ва ишчиларга иш ҳақи беришда шиддат билан кечаётган пул қадрсизланиши шароитида мураккаб вазиятга тушиб қолди. Ишчилар иш ҳақларини вақтида ололмас эдилар, иш ҳақларининг кечикиб берилиши давомида олинган пулнинг харид қуввати анча пасайиб кетган бўларди. Чунки, озиқ-овқат маҳсулотларининг бозор нархлари кун сайин ошиб борарди. Республика иқтисодиётининг ривожланишига раҳбарлик қилиш учун 1921 йилнинг февраль ойида Тошкентда Туркистон иқтисодий Совети (ТуркЭкоСо), областларда эса (област ижроия комитетлари бўлимларининг ҳуқуқларига эга бўлган) област иқтисодий кенгашлари тузилди [2. Б. 179]. Туркистонда 1921 йилда – халқ хўжалигини тиклаш даврининг илк йилида мавжуд саноат корхоналарининг аксарияти хом ашё йўқлигидан 119 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference фаолият кўрсатмаётган эди. Бунинг асосий сабаби қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришининг таназзули, асосан пахта экин майдонларининг кескин қисқариб кетгани эди. Янги иқтисодий сиёсат шароитида ўлкада экин майдонларининг аста-секин тиклана бориши, хусусан пахта майдонларининг кенгая бошлаши 1921 йилнинг охири – 1922 йилнинг бошидан эътиборан саноат аста-секин жонлана бошлади. Янги иқтисодий сиёсатнинг ижобий жиҳатлари саноат соҳасида ҳам намоён бўлиб, саноат ишлаб чиқаришига раҳбарликда “ҳарбий коммунизм” методларидан воз кечиш, саноат ишлаб чиқаришида хўжалик ҳисобини жорий этиш, айрим корхоналарга эркинликлар бериш, давлат тасарруфидан чиқариш каби янгиликлар жорий этила бошлади. Саноат и