ARAB TILIDAGI HARF SO‘Z TURKUMI VA “AL-BA’U” OLD KO‘MAKCHISINING MA’NOLARI

Аннотация

Ushbu maqolada arab tili so‘z turkumlaridan biri hisoblanuvchi “harf” va uning lug‘aviy va istilohiy ma’nolari, qismlari haqida qisqacha ma’lumot berib o‘tilib, eng ko‘p qo‘llaniluvchi ko‘makchilardan biri “Bi” old ko‘makchisining amaliyotda qo‘llanilib keluvchi asosiy ma’nolari misollar yordamida sanab o‘tiladi. Kalit so‘zlar: Harf, old ko‘makchi, hurufu idofa, omil, muhmal, ilsoq Ma’lumki, ayni vaqtda yer yuzida insoniyat so‘zlashadigan tillarning aksarida so‘z turkumlari bir xil guruhlarga bo‘linadi. Buni ko‘pchilik o‘zbek yoshlarining asosiy so‘zlashuv tili bo‘lmish o‘zbek, rus, ingliz tillari misolida ko‘rish mumkin. Arab tilida esa, so‘z turkumari ulardandan farqli ravishda uch guruhga bo‘linadi. Bular: ism, fe’l va harf. Xo‘sh harf nima? Lug‘aviy ma’no jihatidan harf biror narsaning chekkasi (uchi), tomoni degan ma’noni bildiradi. Masalan, "فيسلا فرح " deyilsa, qilichning tig‘i; "لبجلا فرحو " deganda tog‘ning eng cho‘qqisi; "ةلواطلا فرح" deganda esa stolning chekkasi ma’nolari tushuniladi. ىلعلأا هفرط لبجلا فرحو هدح فيسلا فرحف ،هفرطو ءيشلا دح :ةغللا يف فرحلا نأ ملعا Istilohda esa, o‘zidan boshqa so‘zdagi ma’noga dalolat qiladigan so‘z. Ya’ni ma’lumki, ism ham fe’l ham o‘zidagi ma’noga dalolat qiladi. Kishi "ةرجشلا " so‘zini o‘qiganda daraxt ko‘z oldida gavdalanadi, "سلج "so‘zini o‘qisa o‘tirish ish harakatini tushunadi. Ammo "يلإ "so‘zini o‘qib hech qanday ma’no tushunilmaydi, qachonki undan keyingi so‘z bilan birga qo‘shib o‘qilsa qandaydir ma’no ifodalanadi. Ushbu ma’no ham aslida harfdan keyin kelayotgan so‘zga tegishli bo‘ladi. Shu sabab boshqa so‘zga dalolat qilgan so‘z, kalomning ichidagi harf sanalishi jihatidan harf deb nomlanib, gapdagi musnad ham, musnad ilayhi ham bo‘lmaydigan ortiqcha yuklamadir. »مـل«و »يف«و »لـه«و »لـب«ـك هرـيـغ يف ىـنـعـم ىـلـع لد اـم وـهـف :حلاـطـصلاا يف اـمأ هيلإ ادنسم لاو ادنسم نوكي لا هيف ةلضف يأ ملاكلا يف فرح هنلأ كـلذـب يـمـس امـنإو Umumiy qilib aytganda, demak harf-yordamchi so‘zlar. O‘zi mustaqil kelganda biror ma’no anglatmaydigan, ammo ism yoki fe’l guruhidagi so‘zlaraga ta’sir qilib, ularning ma’nosini aniqlashtirib keladigan so‘zlardir. Yordamchi 29 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference so‘zlarga aniqlik artikli, undalma, old ko‘makchi (predlog), bog‘lovchi va yuklamalar kiradi. Harflar kalimalarga ta’sir o‘tkazish jihatidan 2 qismga bo‘linadi: 1. Omil (M: harfu jarlar- o‘zidan keyingi so‘zga ta’sir o‘tkazadi); 2. Muhmal (M: harfu atflar- o‘zidan keyingi so‘zga ta’sir o‘tkazmaydi). Harflar biror narsaga xos yoki umumiy bo‘lishiga qarab uch qismga bo‘linadi: 1. Ismga xos bo‘lgan harflar (M: نم, انإ va ularning sheriklari); 2. Fe’lga xos bo‘lgan harflar (M: مل, نل va ularning sheriklari); 3. Har ikkisiga umumiy bo‘lgan harflar (M: له va harfu atflar). O‘zidan keyin kelayotgan ismda asosiy alomati kasra bo‘lgan maxsus o‘zgarishni keltirib chiqaruvchi ismga xos bo‘lgan omil harflar harfu-j- jarlar(o‘zidan keyingi ismni ma’nosini oldingi fe’lga qarab tortadi) va shuningdek hurufu idofa(o‘zidan keyingi ismni ma’nosini oldingi fe’lga bog‘laydi) deb ataladi. ةـيـلـصلأا هـتـملاـع اـصوـصـخـم ارـيـغـت بـجوـت مـسلااـب ةـصـتـخـم ةـلـماـع فورـح رخـلا فورـحـف ةفاضلإا فورحب ىمستو ,اهدعب مـسا يف ةرـسـكـلا. Turli manbalarda harfu jarlarning soni turlicha ko‘rsatiladi. Ba’zi manbalarda, xossatan Ibn Molik kitobida 20 ta turini sanab o‘tgan (لّعل va ىتم hisobiga. Lekin Hijoz lug‘atida bu ikkisi harfu jar hisoblanmaydi). Sahih qavlga ko‘ra ko‘proq 18 tasi e’tirof etiladi. Ushbu harfu jarlar gapdagi o‘rni, gapning ma’nosiga ko‘ra bir qancha ma’nolarni anglatadi. Masalan, “Al-ba’u” harfu jari (old ko‘makchisi) ma’nolari borasida Ibn Hishom rohimahulloh “Mug‘niy labib” kitobida 14 tasini sanab o‘tadi. “Al-ba’u” harfu jari quyidagi ma’nolarga ega: نم تُ ضبق« :يأ ,» د يزب تُ كسمأ« :لولأا لاثم يلصلأا اهانعم وهو ازً اجم وأ ًةقيقح ءيشب ءيش لاصتا وهو قاصللإا .1 »همسج »هنم بيرق ناكمب يرورمُ تُ قصلأ« :يأ ,» د يزب تررم« :يناثلا لاثمو يف ءاـبـلا اـهـنـمو ,»هـتـطـساوـب« :يأ ,»مـلـقـلاـب تُ ـبـتـك« :لـثـم ,لـعـفـلا ةـلآ ىـلـع ةـلـخادـلا يـهو ةـناـعـتـسلااو .2 ةلمسبلا :يأ »عوجلاب ديز تام« :لثم ,لعفلا ببس ىلع ةلخادلا يهو ليلعتلا وأ ةيببسلاو .3 »هلجلأ« رْ سِ « :لثم ,لاحب اهبوحصمو يه لَ وَّ ؤَ ُت وأ اهعضوم يف »عم« ءُ يجم حصي نأ اهتملاعو ةبحاصملاو .4 »امً ـلاس« وأ » م لس عم« :يأ ,» م لسب يف »يف« ءُ يجم حصي نأ اهتملعو ةينامزلا وأ ةيناكملا ةيفرظلاو .5 اهعضوم. »هيف« :يأ ,»سيمخلا مويب تمص« :يناثلا لاثمو »اهيف« :يأ ,»ةيرقلاب انأ« :لولا لاثم 30 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference ةِ ـمـلـكـب اـهـعـضوـم يف نُ اـيـتلإا حـصـي نأ اـهـتـملـعو ضوـع نودـب لـيدـبـتـلا دـيـفـي وـهو لدـبـلا .6 لدـب :يأ ,» م ـهردـب بَ اـتـكـلا تُ ـيرـتـشا« :لـثـم ,ضوـعـب لـيدـبـتـلا دـيـفـي وـهو :ضوـعـلا وأ ةـلـباـقـملاو .7 »هنع اـضوـع« حـصـي نأ اـهـتـملـعو ,هـلـعـف ردـصـم بـبـسـب اـهـب رورجمـلا نـم ءيـشـلا دـعْ ـُب يـهو ةزواجمـلاو .8 »ديز نع« :يأ ,»ديزب تلأس« :لثم ،اهعضوم يف »نـع« ءُ يـجـم :يأ »ةـلواـط