BADIIY MATN XUSUSIYATLARI

Аннотация

This thesis focuses on the literary text and its characteristics, the nature of the literary text and its differences from other types of texts. Аннотация: В данном тезисе говорится о художественном тексте и его характеристиках, природе художественного текста и его отличиях от других видов текста. Kalit so’zlar: badiiy matn, epitet, metafora, personifikatsiya, obrazlilik, umumlashtirish, allegoriya. Key words: literary text, epithet, metaphor, personification, imagery, generalization, allegory. Ключевые слова: художественный текст, эпитет, метафора, персонификация, образность, обобщение, аллегория. Badiiy matn - badiiy asar matni boʻlib, unda muallif umumlashgan obrazlar yaratib, tasvirlangan voqea va personajlarga oʻz munosabatini bildiradi. Matnlarning eng yorqin namunalari yordamida butun xalqlar va butun insoniyatning erkin muloqoti amalga oshiriladi. Bu madaniy kontekstdagi matnlarning eng muhim vazifasidir. Badiiy matn bilan ishlashni tashkil etish amaliyoti uchun matnning estetik xususiyatlarini tushunish nihoyatda muhimdir, bu badiiy matnni madaniy voqelik sifatida belgilaydigan muhim xususiyat sanaladi. Umuman olganda, matn M.M.Baxtinning fikricha, badiiy yoki estetik deb atalmish ma'lumotlarni o'z ichiga olgan "estetik obyekt" sifatida ishlaydi [31. B.22]. Shu bilan birga, san'at asari "badiiy vazifaning birligi bilan belgilanadigan estetik tizim" sifatida qaraladi va bu tizimning tarkibiy qismlari "ma'lum bir badiiy ta'sir ko'rsatadigan estetik yo'naltirilgan faktlar hisoblanadi" [33.125-bet]. U boshqa barcha uslublardan badiiy ifoda vositalarining mavjudligi bilan ajralib turadi. Bular epitet, metafora, taqqoslash, personifikatsiya va hokazo bo’lib, ular, shubhasiz, ilmiy yoki rasmiy uslubdan ko'ra ko'proq hissiylik va ifodalilikni aks ettiradi. Ikkinchi xususiyat bu turdagi matnlarda obrazlilik, umumlashtirish va allegoriya kabi vositalarning ko’p uchrashi hisoblanadi. Uchinchi xususiyat badiiy matnda muallif bahosining mavjudligidir. Har bir badiiy matn va o’z navbatida badiiy asar yozuvchi tomonidan voqelikni obrazli 88 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference bilish va aks ettirish natijasidir. Adabiy asar yozuvchining dunyoni individual tasavvuri bilan tasvirlashi tufayli o'quvchiga oqilona va hissiy ta'sir ko'rsatadigan kuchga ega. Yozuvchi voqelikni tasvirlab, muqarrar ravishda olamga qarashini, unga munosabatini aks ettiradi, haqiqat va fantastika uyg‘unlashadi. Bularning barchasi badiiy asar matnida amalga oshiriladi. "Muayyan adabiy matn", deb yozadi G.V.Stepanov, bizning fikrimizcha, sinonim so'zlar bilan ifodalab bo'lmaydigan ma'noni anglatadi. Badiiy ma'noni "semantik tarzda ifodalash" mumkin emas. Lingvistik dizayndagi o'zgarish muayyan badiiy ma'noni yo'q qilishga yoki yangisini yaratishga olib keladi. Shunday qilib, badiiy matnning o'ziga xos xususiyati shundaki, u nafaqat semantik, balki badiiy yoki estetik deb ataladigan ma'lumotlarni ham o'z ichiga oladi. Badiiy matnda til darajasida ham, nutq darajasida ham har qanday element tarkibiy jihatdan ahamiyatli elementlar hisoblanadi. Badiiy asar matni o'ziga xos tarzda mazmunan boy. Bir tomondan, matn badiiy asarning bir qismi sifatida uning predmet shaklidagi qatlami va mazmuni, g‘oyasi, tushunchasi, ma’nosi bilan ajralib turadi va shu bilan birga ular bilan uzviy bog‘lanadi, o‘zida mujassamlanadi, ularga xizmat qiladi. [70. 30-bet]. Bu holat quyidagi sabablar bilan izohlanadi. Birinchidan, asar matni turli nutq birliklarining murakkab tizimidir: u leksik-frazeologik darajani, allegoriyalar qatlamini, intonatsiya- sintaktik, ritmik, fonetik jihatlarni o'z ichiga oladi. Ikkinchidan, badiiy nutq vositalari mustaqil ekspressiv ahamiyatga ega, shuning uchun ham ma'no yuklanadi. Uchinchidan, asarning og'zaki to'qimasi matnning obyekt-majoziy tuzilishi yukini o'z zimmasiga oladi, bu esa, o'z navbatida, mazmunli va muallifning pozitsiyasini eng katta konkretlik bilan ifodalaydi. Demak, matn mafkuraviy-mazmun sohasi bilan bilvosita bog`langan. Bundan xulosa qilish mumkinki, adabiy matn muallif fikrini ochiq aks ettirmaydi. Shuni ta'kidlash kerakki, zamonaviy tadqiqotchilar uchun "nafaqat adabiy matnga muallifning ta'siri, balki muallif asari matniga badiiy matnning ham ta'siri" juda katta. Boshqa tomondan, Yu.M.Lotman va boshqa adabiyotshunos olimlar koʻpincha matn sohasiga asarning lingvistik toʻqimasidan tashqari uning obyekt shaklidagi qatlamini: uning detallarida, syujetida, personajlarida, kompozitsiyasida tasvirlangan narsalarni ham oʻz ichiga oladi. Bir qator tadqiqotchilar nazdida matn tushunchasi madaniyat chegaralarigacha kengaydi, matn madaniy hodisadir - dunyoning umumlashtirilgan modeli, matnlar madaniyatning ajralmas tomonini tashkil qiladi. Shuni ta'kidlash kerakki, matn va madaniyat kategoriyalari o'zaro bog'liqdir: matn madaniyatning bir qismidir, lekin ayni paytda madaniyatning o'zi ham matndir. Demak, adabiy matn muayyan ijtimoiy 89 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE Internat