ULUG`BEK MADRASASINING TA`LIM VA TAHSIL TARIXI

Аннотация

Ushbu Maqolada Temuriylarning Mashhur Vakili Hukm- Dor, Matematik, Astronom Olim Mirzo Ulug‘Bekning Ilmiy Faoliyati, Madrasalari, Rasadxonasi, Faoliyat Ko‘Rsatgan Olimlar Ilmiy Merosini Ijtimoiy- Falsafiy Tahlil Etish, Markaziy Osiyo Xalqlarining Xv–Xvi Asrlardagi Ijtimoiy- Siyosiy, Madaniy Va Falsafiy Tafakkur Rivoji- Ning O‘Ziga Xos Jihatlari, Evolyusiyasi, Tarixiy-Falsafiy Negizlari Haqida Fikr Yuritiladi. Kalit So‘Zlar: Madrasayi Oliya, Rasadxona, Madrasa, Allomalar, Mirzo Ulug‘Bek, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ali Qushchi Ma’naviy Merosini, Shuningdek, Diniy-Irfoniy, Tasavvufiy Ta’limotlari Tadqiqiga Alohida E’ti- Bor Qaratilmoqda. “Biz Ajdodlarimizning Donishmandlik An’analariga Amal Qilib, Ularning G‘Oyalarini Teran Anglagan Holda, Qat’iy Islohotlarni Amalga Oshirmoqdamiz, Adabiyotlar Sharhi Xiii Asrga Yeelib, Mo‘G‘Ul Istilosi Tufayli Markaziy Osiyoda Ilm-Fan Va Madaniyat Tushkunlikka Yuz Tutdi, Ammo Bir Yarim Asrdan So‘Ng Amir Temur Ushbu Jarayonlarga Chek Ko‘Ydi. Ma’lumki, Amir Temur Markazlashgan Davlatga Asos Solganidan So‘Ng, Movarounnahrda Ilm-Fan Madaniyat, Bunyodkorlik Mislsiz Darajada Rivojlandi. Amir Temur Harbiy Yurishlari Tufayli Boshqa Mamlakat- Lardan Turli Xil Kasbdagi Kishilarni, Jumladan, Olim-U Fuzalolar, Quruvchilar, Hunarmand, Usta, Xattot, Tabiblarni Samarqandga Olib Keldi. O‘Z Navbatida, Amir Temur Ilm-Fanga Juda Qiziqar Edi Va Olimlar Ijod Qilishi Uchun Sharoit Yaratish Maqsadida Mamlakatning Turli Xududlarida Madrasalar Bunyod Etgan. Uning Bu Ishlarini Avlodlari Shohrux Mirzo, Mirzo Ulug‘Bek, Sulton Husayn Boyqarolar Davom Ettirdi. Tadqiqot Metodologiyasi Va Empirik Tahlil Temuriylar Davrining Mashhur Vakili Mirzo Ulug‘Bek Hukmdor Bo‘Lishiga Qaramasdan, Ilm-Fan Va San’atga Mehr Qo‘Ygan Edi. Jumladan, Hukmdor Bo‘Lish Barobarida Astronom, Matematik, Tarixchi, Faylasuf, Musiqachi, Shoir Kabi Buyuk Iqtidor Sohibi Edi. Mirzo Ulug‘Bek 1394-Yilda Sultoniya (Hozirgi Eron Hududi) Shahrida, Amir Temurning Besh Yillik Harbiy Yurishlari Davrida Tug‘Ildi. Mirzo Ulug‘Bek Shohrux Mirzoning O‘G‘Li Bo‘Lib, Dastlab Muhammad 45 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference Tarag‘Ay Ismi Berilgan Va Keyinchalik Ulug‘Bek Deb Atalgan. Amir Temur Vafotidan So‘Ng O‘Zaro Kurashlarda Temurning Kenja O‘G‘Li Shohrux Mirzo Hokimiyatni Qo‘Lga Olib, Xuroson, Iroqi Ajam,Eron, Movarounnahr Va Turkistonning Hukmdori Bo‘Ladi. Shohrux Davrida Asosiy Poytaxt Hirot Edi, Samarqand Ikkinchi Darajali Poytaxt Bo‘Lib, O‘G‘Li Mirzo Ulug‘Bek Boshqarardi. Ammo Bu Davrda Faqat Samarqandda Ilm-Fan Rivojlangan, Degan Fikrdan Kelishimiz Noto‘G‘Ri Bo‘Ladi. Chunki Ushbu Davrda Hirot Ham Ilm-Fan, Madaniyat Rivojlangan Shaharga Aylangan. Mirzo Ulug‘Bekning Otasi Shohrux Hirotda O‘Z Atrofiga Ruhoniylarni To‘Plab Olgan Bir Paytda, O‘G‘Li Mirzo Ulug‘Bekning Davlat Boshqaruvi, Hokimiyatga Qaraganda Ko‘Proq Ilm-Fanga Ishtiyoqi Kuchli Edi. Mirzo Ulug‘Bekning Boshlang‘Ich Ta’limi Va Ustozlari Haqida Aniq Ma’lumotlar Saqlanmagan. Ulug‘Bek Dastlab Buvisi Saroymulk Xonim Qo‘Lida, Keyinchalik Otaliq Amir Shoh Malik Qo‘Lida Tarbiyalangan. Taniqli Matematik Va Tarixchi Olim A.Ahmedov Fikriga Ko‘Ra, Amir Temurning Saroyidagi Eng Yirik Olimlardan Biri Mavlono Ahmad Ulug‘Bekka Dastlabki Astronomiyaga Oid Bilimlarni Bergan Bo‘Lishi Mumkin [4. B. 28]. Ammo Mirzo Ulug‘Bekning O‘Zining “Zij” Asarida Qozizoda Rumiyni “Ustozim” Deb Ataydi. Ulug‘Bek Yoshligidanoq Mavlono Ahmad Va Qozizoda Rumiy Kabi Astronom Va Matematiklar Ta’sirida O‘Z Davrining Yirik Olimlaridan Biriga Aylandi. Mirzo Ulug‘Bekning Nafaqat Samarqandda, Balki Butun Movarounnahrda Ilm-Fanning Rivojlanishi Uchun Ulkan Tashabbusi Va Sa’yi-Harakatlari Tufayli 1417-Yil Buxoroda, 1420-Yilda Samarqandda, 1433-Yilda G‘Ijduvonda Madrasalar Bunyod Etildi [5. B. 24]. Buxoro Madrasasi (Me’mori Ismoil Ibn Tohir Ibn Mahmud Isfahoniydir) Qurilishi Tarixi Va Uslubi Bo‘Yicha Olimlardan G.A. Pugachenkova, A. Jumanazar, B. Valixo‘Jaevlar Tadqiqotlar Olib Borgan [6]. Mirzo Ulug‘Bek Ilm-Fan Va Ta’lim, Madrasalarga Alohida E’tibor Qaratganligini Buxoro Madrasasi Peshtoqiga “Bilim Olish Har Bir Muslim Va Muslima Uchun Farzdir” Hadisini Va Darvoza Halqasiga “Kitobiy Bilimga Intiluvchilar Uchun Alloh Marhamatining Eshigi Hamisha Ochiqdir” Jumlalarining Keltirganligi Alohida E’tirofga Sazavordir. Bilim Va Ilm Egallashga Targ‘Ib Etuvchi Ushbu Hadislar, Akademik V.V.Bartol’d Ta’kidlashiga Ko‘Ra, Turkistondagi Ahmad Yassaviy Maqbarasida Ham Mavjud . Mirzo Ulug‘Bek Oliy Maktabida O‘Z Zamonasining Ilg‘Or Olimlarini Madrasaga Jalb Qilgan, Jumladan, Mavlono Muhammad Havofiy, Salohiddin Muso Qozizoda Rumiy, G‘Iyosiddin Jamshid Koshiy, Abduali Ibn Muhammad Birjandiy, Ali Qushchi, Mavlono Isomiddin, Fazlulloh Abulaysiy, Shoir Abdurahmon Jomiy Kabi Olimlar Ma’ruzalar O‘Qiganlar Va Mirzo Ulug‘Bek Rahbarligi Falakiyotshunoslik Sohasida Ilmiy-Amaliy 46 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference Tadqiqot Ishlari- Ni Olib Borgan. Masalan, 1436-Yilda