MUSTAQILLIK YILLARIDA NODAVLAT TA'LIM MUASSASALARINING PAYDO BO'LISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

This article analyzes the emergence and development process of non-governmental higher education institutions during the years of independence in Uzbekistan. During the study, the causes, legal basis, stages of development and current state of the emergence of non-state Osms were studied. The field also addressed existing problems and prospective tasks. Keywords: non-governmental higher education, private universities, education reform, higher education system, Uzbekistan Mustaqillik yillarida O'zbekiston oliy ta'lim tizimida tub o'zgarishlar ro'y berdi. Ana shunday muhim o'zgarishlardan biri nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi hisoblanadi. Sobiq Ittifoq davrida faqat davlat oliy o'quv yurtlari faoliyat yuritgan bo'lsa, mustaqillikdan so'ng xususiy universitetlar ham tashkil etila boshlandi. Bu jarayon o'z navbatida oliy ta'lim sohasida raqobat muhitini shakllantirish, ta'lim sifatini oshirish va xalqaro standartlarga moslashtirishga xizmat qildi [1]. Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi o'zbek jamiyatida katta qiziqish va muhokamalarni keltirib chiqarmoqda. Chunki bu 10 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference jarayon mamlakat ta'lim tizimining rivojlanishi va jahon ta'lim makoniga integratsiyalashuvi bilan bevosita bog'liq. Shu bois ushbu mavzuni chuqur o'rganish va tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Ushbu tadqiqot ishida asosan tarixiy-qiyosiy tahlil, statistik ma'lumotlarni o'rganish va umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Shuningdek, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, huquqiy-me'yoriy hujjatlar va statistik ma'lumotlar tahlil qilindi. Nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini o'rganishga bag'ishlangan bir qator ilmiy ishlar mavjud. Jumladan, A.Xolbekov o'zining "O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim: muammolar va istiqbollar" nomli monografiyasida ushbu sohaning huquqiy asoslari, rivojlanish tendensiyalari va mavjud muammolarni atroflicha tahlil qilgan [2]. B.Xodjayev va D.Qodirovlar tomonidan chop etilgan "O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish masalalari" nomli maqolada esa xususiy universitetlarning samaradorligini oshirish yo'llari ko'rsatib o'tilgan [3]. Shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15- sentabrdagi "Nodavlat ta'lim xizmatlari ko'rsatish faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori hamda 2019-yil 24- dekabrdagi "Nodavlat ta'lim tashkilotlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi 1028-son qarori kabi me'yoriy hujjatlar ham tahlil qilindi [4; 5]. NATIJALAR O'tkazilgan tadqiqot natijasida O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishining quyidagi asosiy bosqichlari aniqlandi: 1. 1991-2000-yillar - dastlabki nodavlat OTMlarning tashkil etilishi. 1992-yilda "Ta'lim to'g'risida"gi qonun qabul qilinib, unda nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatiga ruxsat berildi [6]. 2. 2001-2010-yillar - nodavlat OTMlar sonining sekin-asta ko'payishi. 2005-yilda 5 ta nodavlat OTM faoliyat yuritgan bo'lsa, 2010-yilga kelib ularning soni 10-taga yetdi [7]. 3. 2011-2016-yillar - nisbiy turg'unlik davri. Bu davrda nodavlat OTMlar soni deyarli o'zgarmadi. 11 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference 4. 2017-yildan hozirgi kungacha - jadal rivojlanish davri. 2017-yilda 5 ta bo'lgan nodavlat OTMlar soni 2022-yilga kelib 38 taga yetdi [8]. Hozirda ularning soni 76 tani tashkil etmoqda [9]. TAHLIL VA MUHOKAMA Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi bir qator omillar bilan bog'liq. Birinchidan, mustaqillikdan so'ng bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida ta'lim sohasida ham xususiy sektor shakllanishi tabiiy edi. Ikkinchidan, oliy ma'lumotli kadrlarga bo'lgan talabning keskin oshishi natijasida davlat OTMlari bu ehtiyojni to'liq qondira olmadi. Uchinchidan, aholi daromadlarining oshishi natijasida to'lov-kontrakt asosida o'qishga qodir bo'lganlar soni ko'paydi [10]. Shu bilan birga, nodavlat OTMlarning rivojlanishida bir qator muammolar ham kuzatilmoqda: Professor-o'qituvchilar tarkibining yetishmasligi; Moddiy-texnik bazaning zaif ekanligi; Ta'lim sifatining past darajadaligi; Bitiruvchilarning ish bilan ta'minlanishi borasidagi qiyinchiliklar; Moliyaviy barqarorlikning yetarli emasligi. XULOSALAR Xulosa qilib aytganda, O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi oliy ta'lim tizimida muhim o'zgarishlarni keltirib chiqardi. Bu jarayon natijasida oliy ta'limda raqobat muhiti shakllanib, ta'lim xizmatlari turi kengaydi va sifati oshdi. Shu bilan birga, bu sohada hali hal etilishi lozim bo'lgan muammolar ham mavjud. Kelajakda nodavlat OTMlar sonining yanada ortishi va ularning ta'lim sifatining yaxshilanishi kutilmoqda. Bu esa o'z navbatida mamlakat oliy ta'lim tiziminin