ZAMONAVIY FANDA INGLIZ TILI SARQSHUNOSLIGI O'RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu tezisda ingliz sharqshunosligining zamonaviy fan rivojidagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Sharq madaniyati, tillari va tarixiy jarayonlarini o‘rganishning asosiy yo‘nalishlari, uslubiy yondashuvlari va ularning ta’siri ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonda ilmiy tadqiqotlarda ingliz sharqshunoslik usullaridan foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Loyiha globallashuv sharoitida sharqshunoslikni yanada rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Kalit so'zlar: sharqshunoslik, ingliz fani, metodologiya, fanlararo yondashuv, madaniy muloqot. Zamonaviy sharqshunoslik gumanitar fanlarning salmoqli sohasi sifatida Sharqning madaniy, tarixiy va ijtimoiy merosini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu tezis maqsadi Sharq jamiyatlarining xususiyatlarini, ularning dunyo bilan o'zaro ta'sirini va global tarixdagi o'ziga xos rolini tushunishga qaratilgan. Ingliz sharqshunosligi eng rivojlangan va nufuzli yo’nalishlardan biri sifatida sharq madaniyatlarini o'rganishga ilmiy yondashuvlarning shakllanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Tarixan ingliz sharqshunosligi 19-asrda shakllangan boʻlib, bu uning uslub va maqsadlariga taʼsir qilgan. Bu davrda olimlarning asosiy vazifasi koloniyalarni boshqarish uchun sharq matnlari, tillari va urf-odatlarini o'rganish edi. Biroq, 20-asr oʻrtalaridan boshlab, ayniqsa, Edvard Saidning “Sharqshunoslik” asari nashr etilgandan soʻng, Sharqni oʻrganishga yondashuvlar tubdan qayta koʻrib chiqildi. Sharqshunoslik madaniyatlar o'rtasidagi muloqotga, stereotiplarni olib tashlashga, Sharq va G'arb an'analarini teng ravishda o'rganishga qaratilgan edi [1]. Ingliz sharqshunosligini o‘rganishning zamonaviy ilm-fan, jumladan, o‘zbek fani uchun ham dolzarbligi bir qancha omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, ingliz sharqshunosligi tilshunoslik, antropologiya, sotsiologiya va siyosatshunoslikni birlashtirgan fanlararo yondashuvlarni ishlab chiqishda yetakchilardan biri bo‘lib qolmoqda. Ikkinchidan, uning uslub va talqinlari O‘zbekiston madaniy merosini, jumladan, globallashuv sharoitida chuqur tahlil qilish uchun foydali bo‘lishi mumkin. 34 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Ingliz sharqshunosligining zamonaviy fandagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish uning O‘zbekistonda sharqshunoslik fanining rivojlanishiga ta’sirini ochib beradi. Bunday tadqiq nafaqat ingliz ilmiy yondashuvlarini o‘rganish, balki ularni milliy ilm-fan muammolarini, jumladan, O‘zbekiston madaniy merosini asrab-avaylash va ommalashtirish masalalarini hal etishga moslashtirish imkonini beradi [2,3]. Ingliz sharqshunosligi tajribasini o‘rganish O‘zbekiston milliy ilmiy an’analarini rivojlantirish va jahon kontekstiga integratsiyalashuviga xizmat qiladi. Ingliz sharqshunosligini tarixiy-tanqidiy tahlil qilish turli tarixiy davrlarda uning shakllanishi va o'zgarishi jarayonini kuzatish imkonini beradi. Bu yondashuv sharqshunoslik metodologiyasi va amaliyotidagi o‘zgarishlarning sabablari, mazmuni va oqibatlarini o‘rganishga, ularning natijalarini tanqidiy fikrlashga qaratilgan. Mustamlaka davrida ingliz sharqshunosligining shakllanishi (19-asr) Ingliz sharqchiligi Britaniya imperiyasining shiddatli mustamlakachilik ekspansiyasi davrida vujudga kelgan. Bu davrda sharqshunoslik nafaqat akademik, balki amaliy vazifani ham bajardi: Mustamlaka ma'muriyati Hindiston, Misr va boshqa hududlar kabi bosib olingan hududlarni yanada samarali boshqarish uchun Sharq tillari, madaniyatlari va dinlari haqidagi bilimlardan foydalangan. Asosiy e’tibor Qur’on, Vedalar, qadimgi fors yozuvlari va Xitoy klassiklari kabi matnlarni tarjima qilish va talqin qilishga qaratildi. Sharqshunoslikning asosiy markazlaridan biri Oksford universiteti boʻlib, 19- asrda arab, fors va sanskrit kabi sharq tillarida dasturlar ishlab chiqqan [3]. Biroq, bu davrdagi tadqiqotlar ko'pincha Sharq madaniyatini qoliplash va ularni "ekzotik", "qoloq" deb ko'rsatish yoki "tsivilizatsiya missiyasini" talab qilishda ifodalangan sharqshunoslik yondashuvidan aziyat chekdi. Sharqshunoslik inqirozi va uni qayta ko'rib chiqish (XX asr) 20-asr oʻrtalarida ingliz sharqshunosligida sharqshunoslikni, birinchi navbatda, Edvard Saidning sharqshunosligi (1978) orqali tanqid qilish bilan burilish davri boʻldi. Said quyidagi jihatlarga e'tibor qaratdi: Sharqqa nisbatan buzilgan tasavvurni shakllantirgan sharqchilikning mustamlakachilik ildizlari. Akademik tadqiqotlarda Sharq va G'arb o'rtasidagi kuch nomutanosibligi, Sharq ko'pincha "boshqa" sifatida tasvirlangan - passiv, sirli va madaniy jihatdan G'arbdan past. 35 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Sharqni o'z ovozi, avtonomligi va global jarayonlarga ta'siri bilan o'rganishga qaratilgan postkolonial tadqiqotlar kabi yangi usullarning rivojlanishiga turtki berdi . Zamonaviy bosqich: fanlararo va madaniy muloqot (XXI asr) Bugungi kunda ingliz sharqshunosligi soddalashtirilgan va stereotipik g'oyalardan uzoqlashishga intiladi. U quyidagi