ФРАНЦУЗ ТИЛИДА ҲАРОРАТНИ ИФОДАЛОВЧИ СИФАТЛАРНИНГ ЛЕКСИК-СЕМАНТИК СТРУКТУРАСИ

Аннотация

Ушбу мақола ҳароратни идрок этиш билан боғлиқ бўлган кўп маъноли сўзларнинг маъноларини таҳлил қилиш ва туркумлашнинг мураккаб жараёни ҳақида, матнларнинг катта корпусидан фойдаланиш ва маънонинг ҳам синтагматик, ҳам парадигматик томонларига эътибор қаратиш кераклигидан иборат. Калит сўзлар: Лексик семантика, ҳароратни идрок этиш, полисемия, франсузча луғат, синхрон таҳлил, лексик-семантик гуруҳлар, синтагматика, парадигматик муносабатлар. Лексиканинг тизимли тузилишини ўрганиш ҳозирги лексикологиянинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Шу муносабат билан тилшуносларнинг лексик маъноларнинг умумийлиги ёки ўхшашлиги билан боғлиқ турли-туман сўзларнинг гуруҳларига мурожаати долзарб кўринади. Унинг объекти бўлиб ҳарорат идроки сифатларининг лексик- семантик гуруҳини ҳосил қилувчи лексемалар - tiède, chaud, torride, brûlant, bouillant, ardent, incandestant, frais, frusquеt, froid, frigide, refroidi, glacé, glacial, glaҫant хизмат қилдилар [1]. Ҳарорат идроки сифатлари синхрон планда ХХ аср француз муаллифларининг асарларидан ҳамда луғатларнинг цитаталаридан чиқариб олинган ўзгарувчан сўз бирикмалари материали бўйича қараб чиқилади. Матнларнинг умумий ҳажми 50 000 га яқин саҳифани ташкил этади ва 7000 дан ортиқ мисолларни ўз ичига олади. Ёдда тутиш керакки, лексик-семантик гуруҳларга киритилган кўп маъноли лексик бирликларни чегаралаш уларнинг лексик-семантик вариантларини ташкил қилувчи тизим бўйича олиб борилган. Бундай ёндашув лексик-семантик гуруҳ аъзоларининг ҳам тўғри, ҳам кўчма маъноларда ўзаро таъсирини ва фарқланишини кузатиш имконини беради. Кўп маъноли сўзнинг семантик структурасини лексик-семантик вариантларнинг (А.И. Смирницкийнинг терминологияси бўйича) мазмуни 64 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference бўйича унинг айрим маъноларига тенг бўлган тизим сифатида адекват тасвирлаш, энг аввало бу мустақил маъноларни очиб беришни ҳамда уларнинг ўзаро муносабати характерини аниқлашни кўзда тутади [2]. Шу билан бирга сўзнинг маъноси деганда “унга қўшиб ёзилган ҳамда унга ижтимоий жиҳатдан бириктириб қўйилган, қандайдир предметнинг, предметлар, ҳодисалар, вазиятлар синфининг инъикоси (копияси, нусхаси, образи) ҳисобланган тафаккурга оид мазмун” тушунилади [3] . Полисемантик лексеманинг сўз ичи чегараланишини ўтказар эканмиз, унинг сўз туркуми сифатидаги спецификасини ҳисобга олиш зарур, чунки “сўзнинг ҳажми ҳам, маъноларни бирлаштириш усуллари ҳам турли грамматик категорияларда бошқа-бошқадир. Мисол учун, феълнинг структураси отга қараганда кенгроқ, унинг маънолари доираси ҳам силжийдиганроқ. Аслий сифатларнинг маънолари яна ҳам кўпроқ эластикдир...”[4] Маъноларнинг бундай қоришиқлиги лексик-семантик вариантларни (ЛСВ) чегаралаш процедурасини анча қиийинлаштиради ҳамда тадқиқотчидан уларни намойиш қилишнинг тил воситаларининг бир қатор комплексларини сафарбар қилишни талаб қилади. Тил бирлигининг кўп маънолилиги контекст билан бартараф қилиниши ҳамда хилма-хил лексик-семантик вариантларлар айнан ҳар хил контекстларда амалга ошганликлари сабабли, лексик-семантик вариантларни ушбу бирликнинг маъносини ташкил қилувчиларни аниқлаш учун ишончли материал, асос сифатида баҳолаш мумкин. Полисемантик сўзни ўрганишга бундай ёндашув ҳар хил муаллифларда кўп маъноли сўзларнинг маънолар тизими тасаввуридаги муҳим фарқлар сабабли, баъзи луғавий маълумотларни қиёслашга қараганда анча амалий (оператив) туйилади. Шундай қилиб, полисемантик сўз маъновий структурасининг таҳлилини синтагматикадан, унинг бирга қўшиб ишлатиш учун мумкинликни синчиклаб ўрганишдан бошлаш лозим. “Сифатларнинг лексик-семантик ўзгариши чегаралари, - дея қайд қилади бу хусусида А.А. Уфимцева, - ҳаддан ташқари кенг ва минимал синтагмада у билан бирга қўшиладиган сўзларнинг фақат лексик мазмуни билан ўтказилади”[6]. Айтилганлардан ташқари, кўп маъноли сўзнинг маънолари тизимини аниқлаштиришда унинг парадигматик алоқаларини аниқлаш муҳим роль ўйнайди, бу алоқалар унинг маъновий парчаланишининг етарли даражадаги объектив кўрсаткичи ҳисобланадилар. 65 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Кўп маъноли сўзнинг семантик структурасини аниқлаш ҳақидаги масала унинг мустақил маъноларини контекст қўлланилишлардан чегаралаш муаммоси билан чамбарчас боғланиб кетади. Контекстларда ушбу сўз қандайдир индивидуал вазиятда, унда алоҳида, одатда ўзи учун характерли бўлмаган маънони қўлга киритиб, ишлатилади [7]. Бундай қўлланилишлар кўп маъноли лексеманинг семантик структурасига қўшилмайдилар. Бироқ, вақт ўтиши билан улар ҳам мустақил маъно статусини қўлга киритишлари мумкин. Бунда бошланғич мезон сифатида уларнинг ҳар хил муаллифларда бир неча бор қўлланилиш факти қабул қилинади. Бошқа томондан, полисемантик тил белгисининг сўз ичи чегараланиши унга бириктирилган маънолар иерархиясини аниқлаш билан чамбарчас боғланган. Маъноларнинг мавжуд таснифлари, маълумки, ҳар хил асослар бўйича тузилади [7]. Шунга қарамай, уларнинг ҳаммаси маъноларнинг маълум типларини таҳлилнинг даврий планиг