TAJRIBADA OʻRGANILGAN YUMSHOQ BUGʻDOYNING NAV VA NA’MUNALARINING QIMMATLI BELGI XUSUSIYATLARI

Аннотация

В селях повышения урожайности пшенисы в мире проводилис ряд научных исследований по связанных с короткостебелностю, в том числе: методом эксперименталного мутагенеза с участием короткостебелных сортов мягкой пшенисы получены устойчивые к полеганию линии (CИММЙТ, Мексика). Ключевые слова. Oрошение, мягкая пшенисы, устойчивост, ржавчинные заболевания, урожайност, стандарт. Аbstract. In order to increase the productivity of wheat in the world, a number of scientific studies related to short-stemmedness were carried out, including: lodging-resistant lines were obtained by experimental mutagenesis with the participation of short-stemmed soft wheat varieties (CIMMYT, Mexico). Keywords. Irrigation, wheat production, stability, rust diseases, yield, standard. Kirish. Dunyo aholisining oziq-ovqat mahsulotlariga va sanoatni hom ashyoga boʻlgan talabini qondirish qishloq xoʻjaligining oldida turgan asosiy vazifa. BMT maʼlumoticha jahon boʻyicha umumiy don yetishtirish 2 mld 450 ming tonna atrofida boʻlib, shundan 2 mlrd 194 tonnasi donli ekinlar (bugʻdoy, javdar, arpa, suli, tritikale, sholi, makkajoʻxori, joʻxori, tariq, marjumak), 256 mln tonnasi dukkakli don ekinlari ulushiga toʻgʻri keladi. Tadqiqot usullari. Dala va laboratoriya tajribalari umumqabul qilingan uslublari asosida oʻrganildi, kuzatish, hisoblash va tahlillar Butunrossiya Oʻsimlikshunoslik ilmiy-tadqiqot instituti (1984), «Dala tajribalarini oʻtkazish uslublari» (OʻzPITI, 2007), bugʻdoy nav namunalarini morfologik va biometrik koʻrsatkichlari boʻyicha baholash «Mejdunarodnыy klassifikator SEV roda Triticum L.» xalqaro klassifikatorining (L., 1984) bugʻdoyning Triticum avlodi boʻyicha ishlab chiqilgan uslubda, zang kasalliklariga dala sharoitida 117 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference chidamlilikni baholash Modified Cobb shkalasi yordamida foizda (0-100% Peterson va boshqalar, 1988), issiqlikka chidamlilik N.Kojushko (1982) uslubi asosida, biometrik tahlillar qishloq xoʻjalik ekinlari navlarini sinash Davlat nav sinash komissiyasining uslubi (1985; 1989), Don va dukkakli ekinlar ilmiy- tadqiqot instituti Gʻallaorol ilmiy-tajriba stansiyasi tomonidan tavsiya etilgan (2004) uslubiy qoʻllanmalar asosida olib borildi. Ilk bor qimmatli seleksion belgilarga ega boʻlgan nav namunalar Andijon va Namangan viloyatining sugʻoriladigan yerlar sharoitida oʻrganilib, qimmatli xoʻjalik belgilariga tashqi muhit noqulay omillariga (sovuqqa, qurgʻoqchilikka, issiqlikka, kasalliklarga va yotib qolishga) chidamli boʻlgan namunalar boshlangʻich manba sifatida tanlab olingan hamda seleksiya jarayoniga tadbiq etilgan. Olingan natijalar. Ilmiy-tadqiqot ishida yumshoq bugʻdoyning yangi nav namunalari oʻsuv davri davomiyligi boʻyicha sugʻoriladigan maydonlarda ekib kelinayotgan oʻrtapishar "Kroshka" navi bilan taqqoslab oʻrganildi. Tajribada asosiy koʻrsatkichlarni hisobga olgan holda, birinchi navbatda navning ertapisharligiga, ikkinchidan don hosildorligiga, uchinchidan oʻsimlik boʻyi, yotib qolish va kasalliklarga chidamliligi xususiyati, ayniqsa yogʻingarchilik kam yillarida ham qurgʻoqchilikka chidamli boʻlgan formalar hamda don sifati yuqori boʻlgan nav va namunalar oʻrganildi va guruhlarga ajratildi.Oʻsuv davri davomiyligi boʻyicha nazorat "Kroshka"navi bilan taqqoslab oʻrganilgan 76 ta yangi yumshoq bugʻdoy nav namunalarining 20 tasi (26,5%) nazorat navdan ertapishar nav namunalar. 34 ta (44 %) nazorat nav bilan bir vaqtda pishadigan oʻrtapishar nav namunalari. 22 ta (28,5 %) nazorat navdan kechpishar nav namunalari ekanligi olib borilgan tajribalar davomida kuzatildi . Tadqiqotlar davomida oʻrtapishar nav hisoblangan nazorat "Kroshka" navining unib chiqish-pishish davri oʻrtacha 229-kun, boshoqlash-pishish davri qisqa boʻlgan quyidagi S60/60, S 195/02,S 60/45 S 96/ 03,S 47/97,S196/03 tizmalarda oʻsuv davri 216-218 kunni, oʻrtapishar tizmalarda 229--232 kunni, (S 95/01, S 196/03), kechpishar tizmalarda 240 kun (S47/97) boʻlganligi kuzatildi. Maʼlumki, sugʻoriladigan hududlarda ekiladigan koʻpgina navlar yotib qoladi, natijada hosildorlik kamayib, kasallik tarqalishi natijasida don sifati buziladi..Shuning uchun kalta poyali navlarni ahamiyati sugʻoriladigan dehqonchilik sharoiti uchun katta ahamiyatlidir. Yumshoq bugʻdoy tizmalarida oʻsuv davri davomiyligi № Tizmalar nomi O‘suv davri (kun) Boshoqlash To‘liq O‘simlik Sariq zang (muddati) pishish bo‘yi kasalligi 118 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference (muddati) (sm) bilan zararlanishi (%) 1 Kartoshka - 6/05 5/06 91,1 40 nazorat 2 S60/60 5/05 7/06 100,5 6 3 S195/02 6/05 6/06 99,12 0 4 S196/03 7/05 7/06 89,5 11 5 S10/23 7/05 7/06 100,3 11 6 S60/85 4/05 8/06 98,13 11 7 V5/90 8/05 5/06 93,5 6 8 V6/77 9/05 5/06 101,1 11 9 V8/89 8/05 3/06 97,56 6 10 S85/01 5/05 4/06 99,6 7 Sx% 2,5 4,2 2,9 EKF 13,1 3,8 11 5.6 Tajribada oʻrgangan tizmalar orasida oʻsimlik poyasi balandligi 87,4 sm dan 110 sm gacha boʻlib, quyidagi tizmalar S195/02, S196/ 03, S