KUCHLI SHO‘RLANGAN MAYDONLARDA YETISHTIRILGAN POLIZ EKINLARINI O‘SISHI VA RIVOJLANISHI

Аннотация

Ushbu maqolada poliz ekinlaridan qovun va tarvuz biologiyasi bo‘yicha qisqa kunli, yorug‘ sevar, qirg‘oqchilik ta’siriga nisbatan chidamliligi va shuningdek qovun hamda tarvuz ekinlari tuproq sharoitiga talabchan, tuproqning mexanik tarkibi yengil va o‘rta, kam zichlashgan, suv o‘tkazuvchanligi, suv sig‘imi yaxshi bo‘lgan, tarkibida ozuqa moddalari bilan o‘rtacha va yuqori ta’minlangan, organik moddalar bilan to‘yingan sharoitlarda me’yorida o‘sib yaxshi rivojlanishi va yuqori hosil berishi, hosil sifati talab darajasida bo‘lishligi yetarlicha ilmiy asoslangan. Kalik so‘zlar: poliz ekinlari, qovun va tarvuz, tuproq, suv o‘tkazuvchanlik. Kirish. Bugungi kunda Бутун дунёда бир вақтлар унумдор бўлган 10 миллион гектардан ортиқ шўрланган ерлар мавжуд бўлиб, ҳар йили 100 минг гектардан ортиқ суғориладиган ерлар шўрланиш қурбонига айланмоқда. 1985 йилда дунё бўйлаб 20 миллион гектаргача суғориладиган ерлар шўрланишдан зарар кўриши мумкинлиги тахмин қилинган. Бунга Миср мисол бўла олади. Асван тўғони қурилишидан олдин, Нил делтаси ва текислигидаги далалар ҳар йили сув остида бўлган ва сув тошқини ортиқча тузларни олиб ташлаган. Аммо замонавий каналларни суғориш тузни ортда қолдириб, дунёнинг етакчи пахта етиштирувчи районларини аста-секин заҳарлаб, чўлга айлантирмоқда. Ҳар йили делта майдонларининг ҳар гектарида бир тонна туз тўпланади. Мисрнинг экин майдонининг 35% шўрланишдан азият чекади. Мамлакат ҳар йили тузни тозалаш учун дунёдаги энг катта дренаж тармоғини ётқизиш учун ўн миллионлаб доллар сарфлайди. Покистонда суғориладиган 37 миллион гектар майдоннинг 15 миллион гектари шўрланган деб ҳисобланмоқда. Хитойнинг гигант Янгце деверсион схемаси орқали сув олиш учун мўлжалланган майдоннинг 2,7 162 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference миллион гектарида аллақачон шўрланишдан азият чекмоқда. ФАО тадқиқотига кўра, Суриядаги 500 минг гектар майдон, яъни мамлакат суғориладиган ерларининг ярми ботқоқланган ёки шўрланган. Эронда 16,8 миллион гектар экин майдонларининг 7,3 миллиони шўрланган деб ҳисобланган. Ҳиндистонда сув ва туз туфайли вайрон бўлган ерлар миқдори 6 миллиондан 10 миллион гектаргача, яъни суғориладиган 43 миллион гектарнинг деярли тўртдан бир қисми ҳисобланган. АҚШда мамлакатдаги суғориладиган ерларнинг 25-35 фоизи шўрланишдан азият чекади ва муаммо тобора кучайиб бормоқда. Осиё-тинч океани минтақаси дунёнинг қурғоқчил, ярим қурғоқчил ва қуруқ субнам ҳудудларида инсон томонидан қўзғатилган шўрланишнинг қарийб 75 фоизи учун жавобгардир. Покистон, Ҳиндистон ва Хитойнинг ўзи шўрланиш натижасида зарар кўрган дунёдаги суғориладиган эрларнинг қарийб 50 фоизини (30 миллион га) эгаллаши мумкин. Покистонда тупроқда тузнинг тўпланиши экинлар ҳосилдорлигини 30 фоизга камайтириши маълум. Австралияда иккиламчи шўрланиш (қуруқ ва суғориладиган) ҳисоб-китоблари уч миллиондан тўққиз миллион гектаргача ўзгариб туради. Бу эса бу ҳудудларда ҳосилдорликни пасайтирди, баъзан эса эрозияни кучайтирди. Австралиянинг ҳосилдор ерларининг тахминан 5% шўрланиш натижасида йўқолганлиги тахмин қилинган. 21-асрнинг биринчи ярмида бу кўрсаткич этти баравар ошиши кутилмоқда. Tadqiqot materiallari va uslubi. Tadqiqotlar dala va laboratoriya sharoitida olib borilib, bunda “Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi” T.: 2002 y (2006).), «Metodika opыtnogo dela v ovoщyevodstve i baxchevodstve» 1992y, “Toshkent viloyati sharoitida qovun yetishtirishning resurstejamkor texnologiyasini ishlab chiqish” (T: 2022 y) Tahlil va natijalar. Tarvuz va qovun ekinlari tuproqning rN miqdori 6,5- 7,5, sho‘rlanish darajasi kuchsiz bo‘lishi kerakligi, tuproq tarkibidagi namlik darajasi mavsum davomida tuproqning cheklangan nam sig‘imiga nisbatan 65- 70%, o‘rtacha transperatsiya koyeffisiyenti 600-650 bo‘lishligi, qovun va tarvuning mevasi tarkibida 80-95% gacha suv, 5-20% gacha quruq moddalar bo‘lishligi aniqlangan. Tajriba maydonida tarvuz va qovun ekinlarini suvga bo‘lgan talabi, sug‘orish muddatlari, me’yorlari va sug‘orish sonlari variantlar bo‘yicha o‘rganilish natijalari dissertatsiyaning 3. Bobida keltirilgan. Yuqorida keltirilgan variantlar bo‘yicha sug‘orish tartiblari qovun va tarvuzning o‘sishi, rivojlanishiga 163 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference turlicha ta’sir ko‘rsatdi. Tajriba maydonida variantlar bo‘yicha yetishtirilgan qovun va tarvuzning o‘sishi, rivojlanishi bo‘yicha olingan ilmiy ma’lumotlar 1 – jadvalda keltirilgan. Ushbu jadval ma’lumotlarining ko‘rsatishicha qovunning o‘suv davri davomida variantlar ichida eng past asosiy poya uzunligi tajribaning 2- variantida (tuproqda o‘stirib, tomchilatib sug‘orish) kuzatildi. Bu variantda qovunning shonalash davridagi poya uzunligi 30,0-33,2 sm.ni, yon shoxlar soni esa 2,0 donani, gullash-meva tugish fazasida esa asosiy poya uzunligi 113,2- 114,2 sm, yon shoxlar soni 3,0-3,1 donani, pishish davrida esa yuqoridagi ko‘rsatgichlarga mos ravishda 153,0-155,2 sm va 3,0-3,3 d