ИНТЕЛЛЕКТУАЛ МУЛК ОБЪЕКТЛАРИНИ БАҲОЛАШ МЕТОДЛАРИ: ЕВРОПА МАМЛАКАТЛАРИ ТАЖРИБАСИ

Аннотация

Valuation is one of the most important areas of the financial system. Valuation plays a key role in many financial matters, such as buying, selling, determining the solvency, formation of the authorized capital of legal entities, as well as their mergers and separation. Evaluation of the results of intellectual activity as an intangible asset has a number of features. The article analyzes the methods of the evaluation of intellectual property based on the experience of European countries, including the UK, Germany and Italy. Key words: market value method, cost method, income method, initial and revaluation cost, patent audit, one-time cost, royalty rate. Ўрта асрларда асар муаллифи сифатида эътироф этилиш ҳуқуқ эмас, балки имтиёз саналган. Бу имтиёз эса муаллифнинг илтимосига кўра фақатгина монарх томонидан берилган. Қоида тариқасида, имтиёз адабий асарларга тақдим этилган ва бу амалиёт камдан-кам кузатилган. Кўплаб олимлар ва санъат аҳли ўз ижодини яратувчанлик фаолияти ҳисоблашмаган. Улар ўзларини фақатгина илоҳий билимни моддий тарзда ифодаловчи «воситачи»лар деб билишган. Шу нуқтаи назардан, ўз ижоди 94 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference учун ҳақ талаб қилиш маъносиз ва гуноҳ сифатида қабул қилинган1. Бугунги кунда эса мазкур «маъносиз ва гуноҳ» иш кўплаб низолар марказига айланмоқда. Интеллектуал фаолият натижаларини тижоратлаштириш, интеллектуал мулк секьюритизация қилиш, интеллектуал мулк секьюритизация қилиш, бой берилган фойдани ҳисоблаш бўйича судда низолашишдаги энг муҳим масала интеллектуал мулкни баҳолаш саналади. Номоддий актив сифатида интеллектуал фаолият натижаларини баҳолаш бир қанча ўзига хос жиҳатларга эга. Биринчидан, интеллектуал мулк объектлари, шу жумладан, муаллифлик ҳуқуқи объектлари – нусхалари осонгина кўпайтирилиши ва тарқатилиши мумкин бўлган номоддий ахборот объектлари саналади. Шунингдек, нусха кўпайтириш ва тарқатиш бундан асарларни тўғридан-тўғри яратишга қараганда молиявий жиҳатдан сезиларли даражада кам харажат талаб қилади. Бу эса, ўз навбатида, контрафакт товарларнинг кенг тарқалишига шароит яратади. Иккинчидан, моддий объектлардан фарқли равишда интеллектуал мулк эгасидан ташқари унинг муаллифи ҳам мавжуд. Шу туфайли, мазкур икки субъект қарашлари ўзаро мувофиқ келмаслиги мумкин. Бу кўплаб ҳуқуқий қарама-қаршиликларга сабаб бўлиб, интеллектуал мулк объектларини баҳолаш натижаларига таъсир қилади. Учинчидан, бир вақтнинг ўзида бир ёки бир нечта интеллектуал мулк объектига нисбатан мулкий ҳуқуқларнинг эгалари бир нечта юридик ва (ёки) жисмоний шахслар бўлиши мумкин2. Баҳолаш молия тизимининг энг муҳим соҳаларидан бири саналади. Баҳолаш сотиб олиш, сотиш, тўлов қобилиятини аниқлаш, юридик шахсларни қўшиш ва ажратиш сингари кўплаб молия соҳаларида асосий рол ўйнайди. Интеллектуал мулкни баҳолашдан ўтказиш учун кўплаб индивидуал сабаб ва мотивлар мавжуд. Баҳолаш, масалан, битим, нарх ва стратегик мақсадлар, гаровни молиялаштириш, солиқни режалаштириш учун амалга оширилади3. Баҳолаш жараёни кўпроқ маълумот тўплашни, шунингдек, интеллектуал мулк қийматига бевосита таъсир қилувчи иқтисодиёт, саноат ва муайян бизнесни чуқур тушунишни талаб қилади. 1 М.Нажмиддинов (2021), Эйнштейндан Юлдуз Усмоновагача: муаллифлик ҳуқуқи билан боғлиқ ТОП-5 баҳс, Bugun.uz. URL: https://bugun.uz/2021/12/10/eynshteyndan-yulduz-usmonovagacha-muallif lik-huquqi-bilan-bogliq-top-5-bahs/ 2 Интеллектуал фаолият натижаларини тижоратлаштириш ва баҳолаш: услубий қўлланма/ Б.Ходжаев ва бошқалар. – 2021 й. – Б. 358 3 Collan, M. and Heikkilä, M., 2011, Enhancing Patent Valuation with the Pay-Off Method, Journal of Intellectual Property Rights, 16, 5, 377-384 95 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Шунинг учун бундай маълумотлар ташқи ва (ёки) ички манбалардан тўпланиши мумкин. Интеллектуал фаолиятдан олинадиган активларга патентлар, саноат намуналари, товар (хизмат кўрсатиш) белгилари, муаллифлик ва турдош ҳуқуқлар ҳамда тижорат сирларини киритиш мумкин. Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти (кейинги ўринларда – БИМТ) мазкур номоддий активларнинг пулдаги қийматини аниқлашда уч принципиал методни келтиради4. Шу жумладан, улардан дастлабкиси даромад методи (income method) саналади. Мазкур методда интеллектуал мулк, хусусан, патентлар қиймати мазкур патентлардан фойдаланиш орқали келажакда олинадиган пул маблағлари оқими прогнозидан келиб чиқади. Шунга мувофиқ, мазкур ёндашув интеллектуал мулкни ҳисобга олган ҳолда қўшилган нархни белгилаш орқали қийматни аниқлашга қаратилган бўлиб, бунда интеллектуал мулк баҳоси сотилган маҳсулот ҳажми ва жами фойда олиш учун маҳсулотнинг устама нархини аниқлаш орқали белгиланади. Баҳолашнинг навбатдаги ёндашуви бозор методи (market method) ҳисобланади. Унда интеллектуал мулкнинг қиёсий бозор қийматини белгилаш учун бозор ёндашуви охирги ўхшаш бозор битимларидан келиб чиқади. Бозор қийматининг асосида таққосланаётган мулк муайян нархга эга бўлган ҳолларда шунга яқин нархларда мол-мулкни та