FRANSUZ TILIDA O’NLIK (DÉCIMALE) SONLARNING TILDA IFODALANISHI VA ULARNING TASNIFI.

Аннотация

Mazkur maqolada fransuz sonlarining shakllanish jarayonlarini o’rganish , frankofon davlatlaridagi oziga xos qo’llanilishi sonlarning grammatikasi, morfologiyasi, leksikalogiyasi va fanetikasi haqida so‘z boradi. Kalit so‘zlar: lotin tili ,sanoq son, tartib son, ot ,orfografiya ,o’rta asrlar,frankofon davlatlar. Hozirgi kunda dunyoda taxminan 3000 dan ortiq til mavjud bo‘lsa, har bir tilning o‘ziga xos shakllanish bosqichlari mavjud bo’lib tildagi leksik, grammatik tomonlama o’xshash va tavovutli tomonlarga egadir.Shu jumladan boshqa tillarda mavjud bo’lgan o’ziga xos qoidalarga ega. Bu qoidalarning boshqa tillarda bor-yoqligi esa til o’rganayotgan tomonga yengillik yoki murakkablik yaratadi. Aynan shu qoidalardan biri fransuz tili raqamlarida ko’rishimiz mumkin . Aniqroq qilib aytadigan bo’lsak fransuz tilidagi o’nlik tizimining qurilishi deyarli barcha til o’rganadiganlarga murakkablik tug’diradi . Bu o’ziga xoslik noqulaylik tug’dirishi sabablaridan biri sonlarning bizning tilimizda ananaviy hisoblangan qurilish mezonlaridan sezilarli darajada farq qilishida deb hisoblasak bo’ladi . Fransuz tilida sonlar bildiradigan ma'nolariga ko‘ra ikki turga bo‘linadi : 1. Les adjectifs numéraux cordinaux (sanoq sonlar) 2. Les adjectifs numéraux ordinaux (tartib sonlar) I. Les adjectifs numéraux cordinaux. Sanoq sonlar combien? (necha ? nechta ?) so‘rog‘iga javob bo‘lib keladi :un, deux, trois, dix). Fransuz tilidagi sanoq sonlardagi eng katta tushunmovchilik keltirib chiqaradigan jihatlardan biri - fransuz raqamlarida duch kelish mumkin. Eng avvalo o’nlik sistemasi (Système décimale) qurilishi jihatdan o’zbek tilidan farq qiladi .Yani fransuz tilida 0 dan 16 gacha alohida raqamlar bor 10+1-9 korinishida emas.faqat 17-18-19 sonlari 10+7,10+8,10+9 korinishida talaffuz qilinadi.20 dan 50 gacha o’nlik raqamlar ga 1-9 gacha qo’shilishi orqali yasaladi. Shuningdek fransuzlar yetmish 60+10 soixante-dix, sakson 4x20 quatre- vingts, to‘qson 4x20+10 quatre-vingt-dix, desa, belgiyalik va shveytsariyaliklar septante, oktante, nonante deyishadi? 40 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Muammoning ildizi fransuzlar tomonidan qo'llaniladigan ro'yxatga olish tizimida yotadi. Fransiyada ikki xil ro'yxatga olish tizimi mavjud bo’lib. 1. Système décimale o’nlik sistema 1 dan, 69 gacha bo'lgan o'nliklar uchun o'nlik asosdan foydalanadigan o'nlik sistema 2. Système vicésimale yigirmalik 70 dan 99 gacha bo'lgan o'nliklar uchun yigirmalik asosdan foydalanadigan tizim. Yevropada vicésimale ( yigirmalik ) tizimning kelib chiqishi kam tadqiq etilgan. Ba'zilarning fikriga ko'ra, u hind-evropadan oldingi kelib chiqishga ega va u o'rta asrlarda keng tarqalgan. Keyin esa eski fransuz tili bilan aralashib ketgan va tilda saqlanib qolgan.Eski fransuz tilida shuningdek o’nlik tiziming yana bir shakli ham mavjud bo’lgan vingt et dix yigirma va o'n (30),deux vingt ikki yigirma (40), deux vingt et dix ikki yigirma va o'n (50), trois vingt uch yigirma (60) Ushbu tizim dastlab Keltlar va Normandlar tomonidan qo'llanilgan va bu xalaqlardan biri yoki boshqasi tomonidan uni Galliyaga kiritilgan.O’sha vaqtlarda har bir raqam jismoniy belgi bilan ifodalangan masalan qo’ldagi barmoqlar keyinchalik oyoq barmoqlari va boshqa qattiq" tayanch yoki narsalardagi belgilar (toshlar, marvaridlar, qobiqlar, tug’unlar, iplar va boshqalar) raqamlarni ifodalaydi va barcha turdagi moddiy qurilmalar ishlab chiqilgan: Oʻrta asrlarning oxiridan boshlab taxminan XV asrlarda système décimal yetmish, sakson va toʻqsondan tashqari yuqoridagi oʻnlik sanoq sistemasi (trente, quarante, cinquante, soixante), oʻttiz, qirq, ellik, oltmish) bilan almashtirildi. Nima uchun bu variant tanlangani haqida aniq tushuntirish yo'q. Ehtimol, fransuzlar katta raqamlarga (70 = 60 + 10, 80 = 4x20, 90 = 80 + 10) ko'proq mos keladigan "aqliy hisob" brendini saqlab qolish zarurligini his qilishgan bo’lsa ajab emas . 17-asrda fransuz akademiyasi Académie Française va lugʻatlar mualliflari tomonidan septante, oktante, nonante variati oʻrniga soixante-dix quatre-vingts, quatre-vingt-dix. shakllarini qatʼiy qabul qildilar. Septante, oktante, nonante so'zlari og'zaki nutqda, ayniqsa Fransiyaning ayrim mintaqalarida keksa odamlar orasidagina uchraydi. Shu bilan birga Belgiya va Shveytsariya Kanada kabi frankofon davlatlarda ham ushbu raqamlar rasmiy muomalada qo’llanilib keladi (ammo Shveytsariyada quatre-vingts et huitaine oktant bundan mustasno). II. Tartib son (Les adjectifs numéraux ordinaux) 41 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Tartib son predmetlarning tartibini bildirib le quel (nechanchi ?) so‘rog‘iga javob bo‘lib keladi. Sanoq sonlar oxiriga ième qo‘shimchasini qo‘shish orqali tartib son yasaladi. Deux-deuxième trois-troisième. etc Tartib sonlar otni aniqlab kelganda, aniq artikl bilan qo‘llanadi. Le premier élève c'est Adam ( Birinchi o‘quvchi bu Adam). "e"harfi bilan tugagan sanoq sonlardan tartib son yasalgan