Тошкент ботаника боғида парвариш қилинаётган ўзбекистон флорасига мансуб eremurus m.bieb (asphodelaceae)туркумининг ноёб турлари

Аннотация

Мақолада Тошкент Ботаника боғида мавжуд бўлган Eremurus туркумига мансубтурлар ва Ўзбекистон Қизил китобига киритилган вакилларининг ex- situ шароитидаги ҳолати ҳақида маьлумотлар берилган. Калит сўзлар: Ботаника боғи, Eremurus, Қизил китоб, ex situ, эндем. Атроф-муҳитни, ўсимлик дунѐсини муҳофаза қилиш муаммоси бутун инсоният учун жуда муҳим ҳаѐтий аҳамиятга эга. Инсон табиий ресурслардан фойдаланиб, асрлар давомида шаклланган табиий ландшафтларга салбий таъсир кўрсатади. Саноат ва қишлоқ хўжалигининг ривожланиши, табиий ҳудудларнинг кенг ўзлаштирилиши экологик мувозанатнинг бузилишига олиб келади, бунинг натижасида ўсимлик дунѐсининг тур таркибининг қашшоқлашуви ва ўсимлик генофондининг йўқолиши ҳавфи аста-секин ошиб боради. Ноѐб турларнинг табиий популяциялари ва яшаш жойларини муҳофаза қилишда етакчи рол қўриқхоналар ва бошқа муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларга тегишли бўлса, ботаника боғларида ex situ сақлаш бўйича кўплаб ишлар олиб борилмоқда [1,2]. Ботаника боғларининг ҳозирги босқичдаги энг муҳим вазифаси - ноѐб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган табиий флора турларининг генофондини сақлаш, табиий яшаш жойларига реинтродукция қилиш мақсадида уларнинг кўпайиш биологиясини ўрганишдир. Eremurus (Ширач) туркуми дастлаб Маршол Биберштейн томонидан 1819 йилда биринчи марта Eremurus spectabilis ни Шимолий Кавказда аниқлаган. Ер шари флорасида 40-45 тури тарқалган. [3, 4, 5]. Туркум турлари асосан Марказий Осиѐ, Эрон, Кавказ, Монголия, Шимолий-ғарбий Хиндистон худудларида тарқалган [6,7]. Ўрта Осиѐ Ширач – Eremurus туркумининг келиб чиқиши маркази ва турларининг турли туманлиги энг юқори бўлган ҳудуд ҳисобланади. Бу туркумнинг Ўрта Осиѐнинг жанубий тоғлари туркумнинг келиб чиқишида катта ахамиятга эга бўлиб, Р. В. Камелин [8] фикрига кўра маҳаллий флоранинг фарқли ҳусусиятларидан бири сифатида ажралиб туради. ―Флора Узбекистана ‖ [4] ва ― Определитель растений Средней Азии‖ биринчи жилдларида [5] А.И. Введенский келтирган маълумотлар хамда К.Ш.Тожибаевнинг қўшимчалари билан [9, 10, 11] Ўзбекистон худудида Ширачларнинг 27 тури учраши, Ф.О Хасановнинг сўнги йиллардаги илмий ишларида 28 турини қайд этилган. [12]. Ўзбекистон Қизил китобига Eremurus туркумнинг 12 тури киритилган [13]. Турларнинг систематик ўрни А.И. Введенский маълумотлари бўйича келтирилди (1-жадвал) [5.] 1-жадвал Тошкент Ботаника боғида парвариш қилинаѐтган Ўзбекистон флорасига мансуб Eremurus M.Bieb. (Asphodelaceae) туркумининг турлари I sect. Ammolirion Boiss II sect. Eueremurus Boiss III sect.Henengia Boiss Eremurus inderiensis Regel Eremurus hissaricus Vved. Eremurus aitchisonii Baker Eremurus comosus O. Fedtsch Eremurus nuratavicus A. Eremurus alberti Regel Khokhr. Eremurus altaicus Stev Eremurus ambigens Vved Eremurus jae Vved Eremurus anisopterus(K.et K.) Regel Eremurus fuscus (O. Fedtsch.) Eremurus baissunensis O. Fedtsch. Vved Eremurus kaufmannii Regel Eremurus regelii Vved Eremurus korolkowii Regel Eremurus turkestanicus Regel Eremurus lactiflorus O. Fedtsch. 239 Eremurus sogdianus Franch. Eremurus luteus Baker Eremurus olgae Regel Eremurus pubescens Vved Eremurus robustus Regel Eremurus stenophyllus ( Boiss.et Buhse) Baker Eremurus suvorovii Regel Eremurus tianschanicus Pazij & Vved. ex Golosk 2016-йилдан буѐн Тошкент Ботаника боғида Ўзбекистон табиий флорасининг ноѐб ва эндемик турлари генофондини мобилизация қилиш, уни сақлаш ва ўрганиш бўйича ишлар олиб борилмоқда. Материаллар табиий шароитдан баҳорда гуллаш ва ѐзда мева етилиши даврларида экспедиция сафарларида йиғилди. Йиғилган уруғлар ва илдизпоялари Ботаника боғига олиб келиб экилди, улар табиий яшаш жойларининг асосий экологик шароитларини ҳисобга олган ҳолда суғорилмайдиган шароитларда минимал парвариш билан ўстирилди. Ҳозирги вақтда коллекцияда Eremurus (Asphodelaceae) туркумнинг 28 тури мавжуд бўлиб, шулардан 10 тури Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган (2- жадвал), (1-9 расмлар). 2-жадвал Ўзбекистон Қизил китобига киритилган Eremurus туркуми вакилларининг ex situ шароитда айрим хусусиятлари Кўпайиши Кўчатларни Уруғ Вегета- нг биринчи Тур, Ўзбекистон Қизил китобидаги мақоми, тарқалиши идан тив гуллашига бўлган давр, йил 1 E. alberti (2). Ўзбекистонда кам учпайдиган тур. Навоий, Қашқадарѐ + + 4 ва Сурхондарѐ вилоятлари: Нурота тизмасида, Боботоғда, Шеробод водийсида, Дехқонобод шаҳри атрофларида тарқалган. Тожикистонда, Афғонистонда ҳам учрайди. 2 E. robustus (3). Тяншан ва Помир-Олойдаги ареали ажралган ва + + 4 қискариб бораѐтган эндем ўсимлик. Тошкент, Наманган, Жиззах, Самарқанд, Фарғона, Сурхондарѐ, Қашқадарѐ вилоятлари: ғарбий Тяншан ва Помир Олойнинг барча тизмалари. Тожикистон, Қозоғистон, Қирғизистонда ҳам учрайди. 3 E. lactiflorus (2). Ғарбий Тяншан ва Нуротадаги камайиб бораѐтган, + + 4 эндем ўсимлик. Тошкент ва Жиззах вилоятлари: Угом, Писком, Чотқол, Чирчик дарѐлари хавзаси тизмаларида ва Нурота (Мажрум, Парандас), Койтош тизмаларида (Омондара, Устахон) тарқалган. Қирғизистон ва Қозоғистонда ҳам ўсади. 4 E. luteus Baker (1). Ўзбекистондаги жуд