MIKROKREDIT TASHKILOTLARINING BUXGALTERIYA HISOBI TIZIMLARINI RAQAMLASHTIRISH: OPERATSION SAMARADORLIK VA MOLIYAVIY HISOBOTGA TA'SIRI

Аннотация

Ushbu tadqiqot O'zbekiston mikrokredit tashkilotlarida (MKT) raqamli buxgalteriya yechimlari joriy etilishi va ularning ta'sirini o'rganadi, texnologik rivojlanish operatsion samaradorlik va moliyaviy hisobot aniqligini qanday oshirishini tahlil qiladi. Tadqiqot O'zbekistonning tez rivojlanayotgan moliya sektori kontekstida an'anaviy buxgalteriya amaliyotining raqamlashtirish orqali transformatsiyasini baholaydi. O'zbekistonda mikrokredit sektori mustaqillikdan keyin, ayniqsa 2017-yildagi moliya sektori islohotlaridan so'ng sezilarli o'zgarishlarga uchradi. O'zbek mikrokredit tashkilotlarida ilgari keng tarqalgan an'anaviy qo'lda buxgalteriya yuritish tizimlari endi zamonaviy raqamli yechimlar bilan almashtirilmoqda. Bu o'tish davri Raqamli O'zbekiston- 2030 strategiyasi bilan muvofiq bo'lib, unda iqtisodiyotning barcha sohalarida texnologik modernizatsiyaga e'tibor qaratilgan. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi O'zbek MKTlarida raqamli buxgalteriya tizimlarining operatsion samaradorlikka ta'sirini baholash va moliyaviy hisobot aniqligi hamda shaffofligi yaxshilanishini tahlil qilishdan iborat. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya orqali xarajatlarni kamaytirish imkoniyatlarini baholash, raqamli buxgalteriya yechimlarini joriy etishdagi eng yaxshi amaliyot va muammolarni aniqlash hamda O'zbekiston mikrokredit sektorida raqamli buxgalteriya tizimlarini yanada rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar taklif qilish ko'zda tutilgan. Bank sohasidagi raqamli transformatsiyaga global tendentsiya ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Xalqaro moliya institutlari tadqiqotlari rivojlanayotgan bozorlarda raqamlashtirishning alohida ahamiyatini ta'kidlaydi, bu yerda texnologik sakrash moliyaviy inklyuziya va operatsion samaradorlikni tezlashtirishi mumkin. O'zbekistonda an'anaviy mikrokredit buxgalteriya amaliyoti qo'lda jarayonlar, qog'oz hujjatlashtirish va vaqt talab qiladigan tekshirish protseduralar bilan tavsiflanadi. So'nggi tadqiqotlar ko'rsatishicha, bu amaliyotlar operatsion samarasizlikka olib kelgan va inson xatosi ehtimolini oshirgan. O'zbekiston Markaziy Banki 2017-yildan boshlab moliyaviy xizmatlarni raqamlashtirishni qo'llab-quvvatlaydigan bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Bularga "Raqamli bank xizmatlari to'g'risida"gi 3030-sonli nizom va texnologik modernizatsiya talablarini o'z ichiga olgan "2020-2025 yillarda O'zbekiston bank tizimini isloh qilish strategiyasi" kiradi. Bu me'yoriy hujjatlar raqamlashtirish jarayonining huquqiy asosini tashkil qiladi. Tadqiqot metodologiyasi kompleks yondashuvga asoslangan bo'lib, 15 ta O'zbek MKTlarining operatsion ko'rsatkichlarining miqdoriy tahlili, uchta yirik raqamli transformatsiya loyihalarining case study tahlili, asosiy manfaatdor tomonlar bilan yarim tuzilmali intervyular va xalqaro eng yaxshi amaliyotlar bilan qiyosiy tahlilni o'z ichiga oladi. 141 ` Ma'lumotlar O'zbekiston bo'ylab 150 ta mikrokredit mutaxassislari so'rovi, 25 ta yuqori rahbarlar va IT mutaxassislari bilan chuqur intervyular, ishtirokchi tashkilotlarning operatsion hisobotlari tahlili hamda me'yoriy hujjatlar va muvofiqlik hisobotlarini ko'rib chiqish orqali to'plangan. Hamkorbank tajribasi raqamli transformatsiyaning samarali namunasi sifatida alohida e'tiborga loyiq. Bank 2019-yilda integratsiyalashgan raqamli buxgalteriya tizimini joriy etishi natijasida tranzaksiyalarni qayta ishlash vaqti 45 foizga, buxgalteriya xatolari 60 foizga va operatsion xarajatlar 30 foizga qisqardi. Bundan tashqari, real vaqt rejimida hisobot berish imkoniyatlari sezilarli darajada kengaydi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, raqamli transformatsiya operatsion samaradorlikni sezilarli darajada oshirdi. Tranzaksiyalarni qayta ishlash vaqti o'rtacha 55 foizga qisqardi, qo'lda ma'lumot kiritish talablari 40 foizga kamaydi. Tekshirish vaqti 65 foizga qisqardi va mijozlarga xizmat ko'rsatish tezligi 50 foizga oshdi. Moliyaviy hisobotda ham muhim yaxshilanishlar kuzatildi: real vaqt rejimida moliyaviy holat monitoringi yo'lga qo'yildi, me'yoriy hisobot avtomatlashtirildi, audit tekshiruvi hujjatlashtirishi va moliyaviy hisobotlar aniqligi oshdi. Xarajatlar tahlili shuni ko'rsatadiki, raqamli buxgalteriya tizimlarini joriy etish natijasida umumiy operatsion xarajatlar 35 foizga qisqardi. Qog'oz bilan bog'liq xarajatlar yarim barobarga kamaydi, xodimlarning ish vaqtidan tashqari ishlash xarajatlari 40 foizga qisqardi. Ayniqsa, xatolar bilan bog'liq xarajatlarning sezilarli darajada kamayishi e'tiborga loyiq. Bu esa mikrokredit tashkilotlarining moliyaviy barqarorligiga ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda. Tadqiqot jarayonida bir qator muhim muammolar aniqlandi. Xodimlarning dastlabki o'zgarishlarga qarshiligi, texnik infratuzilma talablari va ma'lumotlarni ko'chirish murakkabliklari shular jumlasidandir. Mavjud tizimlar bilan integratsiya masalasi ham jiddiy e'tibor talab qiladi. Xodimlarni o'qitish va ularning salohiyatini oshirish ehtiyojlari ham dolzarb muammo sifatida namoyon bo'lmoqda. Muvaffaqiyatli joriy etish tajribalarini