ЖАЗОНИ ИЖРО ЭТИШ ҚОНУНЧИЛИГИНИНГ АСОСИЙ ВАЗИФАЛАРИ

Аннотация

This article presents the legislation on the execution of punishment, the norms and legal relations concerning their tasks, the mechanism for implementing the norms of criminal-executive law, the methods of legal regulation of the execution of punishment, as well as the opinions of scientists on the rights and responsibilities of convicts. Key words: criminal-executive, penitentiary, punishment, execution, legislation, task, norm, legal relationship, mechanism, convicted person, restriction, right, duty. Сўнгги етти йилда амалга оширилган ислоҳотлар натижасида мамлакатимизда Янги Ўзбекистонни барпо этишнинг зарур сиёсий-ҳуқуқий, ижтимоий-иқтисодий асослари тубдан янгиланди. Жаҳон миқёсидаги мураккаб жараёнларни ва мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт натижаларини чуқур таҳлил қилган ҳолда кейинги йилларда “Инсон қадри учун” принципи асосида халқимизнинг фаровонлигини янада ошириш, иқтисодиёт тармоқларини трансформация қилиш ва тадбиркорликни жадал ривожлантириш, инсон ҳуқуқлари ва манфаатларини сўзсиз таъминлаш ҳамда фаол фуқаролик жамиятини шакллантиришга қаратилган ислоҳотларнинг устувор йўналишларини белгилаш мақсадида: Кенг жамоатчилик муҳокамаси натижасида “Ҳаракатлар стратегиясидан – Тараққиёт стратегияси сари” принципига асосан ишлаб чиқилган қуйидаги еттита устувор йўналишдан иборат 2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тасдиқланди. 11 ` Ушбу Фармонга мувофиқ, инсон ҳуқуқларини таъминлаш, давлат органларининг ҳисобдорлиги ва очиқлигини кучайтириш ҳамда фуқаролик жамияти институтлари, оммавий ахборот воситаларининг роли, аҳоли ва жамоат бирлашмаларининг сиёсий фаоллигини ошириш бўйича тизимли ишлар амалга оширилди. Жазони ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифаларига доир нормалари ва ҳуқуқий муносабатларни ўрганиш ҳуқуқнинг умумий назарияси соҳасидаги тадқиқотлар ва бошқа ҳуқуқ фанлари соҳасидаги тегишли тадқиқотлар учун назарий асос бўлиб хизмат қилади. Жазони ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифаларига доир нормалар жиноят-ижроия қонунчилиги доирасида белгиланади. Ўз навбатида, мазкур вазифалар жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш механизми билан ҳам чамбарчас боғлиқ ҳисобланади. Зеро, ҳар қандай ҳуқуқий механизмнинг мақсад қонун ҳужжатининг вазифаларини амалга оширишга йўналтирилади. Мазкур масала юзасидан ҳуқуқий нормаларни амалга ошириш механизмининг таҳлили шуни кўрсатадики, баъзи ҳуқуқшунослар механизмни ҳуқуқий тартибга солиш жараёнининг якуний босқичи сифатида тақдим этади ва унинг доирасида ҳуқуқ субъекти фаолият кўрсатадиган ҳуқуқий муносабатлар билан белгиланади [1;368.c]. Жумладан, Ю.И. Гревцовнинг фикри бўйича ҳуқуқий норманинг тўғри амалга оширилишини таъминлаш, ҳуқуқни тўлиқ, ишончли ва қулай тарзда амалга ошириш, тегишли мажбуриятларни бажариш учун ҳуқуқий муносабатларни ўрнатиш учун мўлжалланган ўзаро боғлиқ элементларнинг бирлиги сифатида намоён бўлади [2;83c]. Ф.Н. Фаткуллинга кўра эса, ҳуқуқни қўллаш механизми ҳар бир аниқ ҳолатда амалга оширилган нормани иш ҳолатига келтиришда, унинг бутун мазмунини тартибга солинадиган ижтимоий муносабатларга айлантиришда табиий равишда иштирок этадиган ўзига хос дастаклардан иборат деб ҳисоблайдилар [3]. Албатта, ушбу хулосалари жазони ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари учун ҳам тегишли ҳисобланади. Жумладан, А.А. Телегиннинг илмий қарашига кўра, пенитенциар нормаларнинг ўзи ва улар томонидан тартибга солинадиган ижтимоий муносабатларнинг мазмунини жазони ижро этиш ва ахлоқ тузатиш чораларини қўллаш жараёнида юзага келадиган ҳуқуқнинг бошқа соҳалари нормалари ва ҳуқуқий муносабатлари мазмунига тўғри келмайди, шу сабабли ҳуқуқни қўллаш механизмига аниқлик киритиш учун жиноят-ижроия ҳуқуқи фанининг ўзига хос хусусиятларини инобатга олиш лозим бўлади [4;56.c]. Шу асосда, тадқиқот давоми шунда жазони ижро этишнинг жиноят-ижроия ҳуқуқ соҳасининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш механизми тушунчаси шакллантирилди. Шундай қилиб, жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш механизми бу – жиноят-ижроия ҳуқуқ муносабатлари субектларининг озодликдан маҳрум этиш жазосининг ижросини тартибга солувчи ҳуқуқий нормаларни уларга риоя қилиш, ижро этиш, фойдаланиш ва қўллаш тартиблари доирасида амалга ошириш бўйича ҳуқуқий воситаларга асосланган мақсадли фаолиятидир. Шу билан бирга, жиноят-ижроия қонуни нормаларини амалга ошириш механизмининг асосий фарқловчи хусусияти икки асосий субъект – маъмурият ва маҳкумнинг ҳуқуқий муносабатларидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлар доирасидаги тенгсизлигидир. 12 ` Жиноят-ижроия қонуни нормаларини амалга ошириш жараёнида субъектлар фаолиятининг ўзига хос хусусияти ҳуқуқнинг ушбу соҳаси нормаларини амалга оширишнинг ягона нисбатан мустақил блок механизмига бирлаштирилган махсус ҳуқуқий воситалардан фойдаланишни талаб қилади. Дастлабки босқичда ижтимоий муносабатларни тартибга солади ва ҳимоя ҳуқуқий воситалар ёрдамида амалга оширилади. Улар орқали ҳуқуқий тартибга солиш, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва ҳуқуқн