САҚЛАШГА ВА ҚАЙТА ИШЛАШГА МЎЛЖАЛЛАНГАН САБЗИ НАВЛАРИНИ ТАНЛАШ ВА ЕТИШТИРИШ ТЕХНОЛОГИЯСИ

Аннотация

мақолада сақлашга ва қайта ишлашга мўлжалланган сабзи навларини танлаш ва етиштириш технологияси бўйича хорижий олимлар томонидан олиб борилган тадқиқот натижалари чуқур илмий таҳлил қилинган ҳолда келтирилган. Калит сўзлар: сабзи навларини танлаш, етиштириш технологияси, нав, дурагай. Маълумки, бир иқлим шароитида етиштирилган ва юқори ҳосил берган нав бошқа иқлим шароитларда ўзининг хусусиятларини ҳамда ҳосилдорлигини ўзгартириши мумкин. Шунинг учун етиштириладиган навлар жойнинг тупроқ – иқлим шароитидан келиб чиққан ҳолда танланиши лозим. Голландиянинг “Нунемс” уруғчилик компанияси кўплаб, ҳосилдор, касаллик ва зараркунандаларга чидамли ҳамда турли экиш муддатлар учун кўплаб сабзи навларини таклиф этмоқда. Булар орасида Бюро, Лагуна, Редкор, Каллино ва бошқа сабзи навлари бор. Булардан: “Бюро” жуда эртапишар нав. Ҳосилга кириш даври 65 – 70 кун, 80% маҳсулотни 80 – 90 кунда йиғиб олса бўлади, ажойиб таъмли ва сифатли сабзи нави. Меваси бир хил, узунлиги 16 – 18 см, текис. Ўзаги ингичка, қизғиш зарғалдоқ рангли. Қайта ишлаш ва янги ҳолда истеъмол қилиш тавсия этилади. Тез гул поя чиқармайди. Куз ва қиш ойларида ҳам экиш учун тавсия этилади. Агроматико уруғчилик фирмаси сабзини турли ассортиментдаги навлари уруғларини етиштириш ва сотиш билан шуғулланади. Бу уруғчилик фирмасини навлари очиқ ҳамда ҳимояланган ерларда экиш учун мўлжалланган бўлиб, Республикамизнинг фермер хўжаликларда кўплаб дурагайлари етиштирилмоқда. Нидерландиянинг шимолий қисмида жойлашган Фризле шаҳарчасида Beojo уруғчилик фирмаси жойлашган бўлиб, бу фирманинг “Bandor” дурагайи кўп экилади. Айниқса ундан қуритилган сабзи тайёрлашда фойдаланилади. Мамлакатнинг жанубий қисмида эса “Флаке” нав намунасидаги конуссимон–цилиндр шакли “Fantana” ва “Florida” дурагайлари катта майдонларда экилади. Ҳозирги вақтда Рейк Зван фирмаси қуйидаги навларни таклиф этмоқда: “Кира – нант” туридаги сабзи нави бўлиб, барглари тўқ қорамтир тусда, илдиз меваси силлиқ, ўртача катталикда, эрта муддатларда бозорни таъминлашга мўлжалланган. 1 га майдонга 1,2 – 1,4 млн. дона ўсимлик жойлаштирилади. Маҳсулот ювилган ҳолатда сотувга чиқарилади. “Риган – нави” ҳам нант турига мансуб бўлиб, ўртача кечки нав ҳисобланади, палаги жуда мустаҳкам ўртача катталикда. Илдизмевалари машина теримига мослашган. Енгил ва қумоқ тупроқларда жуда серҳосил. Бошқа навларга нисбатан 8–10 % га ҳосилдорлиги юқори. Илдиз мевалари техник етилганда ўз вақтида ковлаб олинса жуда яхши сақланади. Уни 1га майдонга 1,2–1,4 млн. қалинликда экилади. Бозорбоп сабзини илдизмевасининг вазни 100 гр бўлиб, 110 кунда етилади. Юқоридаги навлар Европа шароитида турли муддатларда етиштирилади. 74 ` “Лагуна – нант” типидаги сабзини янги дурагайи энг кўзга ташланадиган хусусиятларидан бири, унинг бир хил шакли ва катталикдаги илдизмеваларидир. Аьло даражадаги таьм сифатига эга. Юқори даражада товарли илдизмева чиқади, деярли чиқитга чиқмайди. Илдизмеваларини узунлиги 17 – 20 см, бир текис ва цилиндрсимон. Йиғим – терим ишларини ўсув даврининг 60 – 65 кунидан бошлаш мумкин, 80 – 85 кунда 90 фоиз маҳсулот етилади. “Ред Кор – Шантане“ типидаги сабзини аьло сифатли ва харидоргир эртапишар гибриди. Ўта бақувват яшил массага эга. Илдизмевалари бир хил, қисқа 11 – 16 см. Эртаги ҳосил олиш учун экиш нормаси 1 – 1,2 кг/га, ёппасига йиғиб олиш учун уруғ экиш нормаси 1,5 – 2,5 кг. Сабзини “Нант” туркумига кирувчи турли экиш муддатларига мўлжалланган навлари ҳам яратилган. Францияда кўпгина фермерлар ва дала ҳовли эгалари сабзининг “Шантане” навини экишни русм қилганлар. Улар маҳсулотни қуритилган ҳолда истеъмол қилишга ўрганганлар. Ҳозирги кунда сабзининг Нант, Шантане, Курада, Флекке турларини етиштириш дунёнинг 5 та қиттасида хам йилдан – йилга ортиб бораётганлиги кузатилмоқда, жумладан Шимолий Америкада илдизмеванинг узунлиги 25-30 см бўлган “Inprator” навлари жуда оммалашган бўлиб, уни аҳоли янгилигича 4 см бўлакчаларга бўлинган ҳолда сақлаб ишлатадилар, Жанубий Америкада эса Флакке навларига эҳтиёж сўнги йилларда ортганлиги хабар қилинади. Шарқий Осиё мамлакатларини деярли кўпчилигида сабзи катта майдонларда етиштирилсада, айримлари бу қимматли маҳсулотни четдан олиб келади. Маълумки, Ҳиндистон ҳам сабзи ўсимлигини келиб чиқиш маконларидан бири ҳисобланади. Бу ерда сабзи иқтисодий аҳамиятга эга бўлган 5 та маҳсулотдан бири ҳисобланади. Мамлакат илмий тадқиқот институтлари олимлари томонидан турли хилда фойдаланишга мўлжалланган жуда кўплаб сабзи навлари яратилган. Айниқса бу ерда яратилган сабзининг “Rainbow” дурагайи ўстирилиб, бир вақтни ўзида 4 хил оқ, сариқ, қизил ва пушти илдизмеваларни олиш мумкин. Қизил сабзининг таркибида помидор ва тарвузда учрайдиган ликопин пигменти ўпка саратони, юрак қон томир касаликларини олдини олишда муҳим аҳамиятга эга. Индонезия иқтисодиётида қишлоқ хўжалиги сектори асосий соҳалардан ҳисобланади. Мамлакат майдонининг 30 % и қишлоқ хўжалигида фойдаланилади ва какос, кофе, банан, чой ва бошқа маҳсулотларни экспорт қилиш бўйича дунёда етакчи ўринларни эгалайди, лекин аччиқ қалампирн