TIL HAQIDA QADIMGI QARASHLAR

Аннотация

Ushbu maqola qadimgi yunon va rim tilshunoslik nazariyalarining asosiy tamoyillari va yutuqlarini o'rganadi. Maqolada antik davr tilshunoslarining tilning tabiati, tilning kelib chiqishi, tilning tuzilishi va uning jamiyatdagi roli haqidagi qarashlari tahlil qilinadi. Bundan tashqari, maqolada antik tilshunoslik nazariyalarining keyingi tilshunoslik rivojiga ta'siri va zamonaviy tilshunoslik bilan bog'liqligi ko'rib chiqiladi. Maqola antik va klassik tilshunoslikning merosini chuqur tushunishga va uning hozirgi zamon tilshunosligiga qo'shgan hissasi bilan tanishishga yordam beradi. Kalit so'zlar: Antik tilshunoslik, klassik tilshunoslik, til nazariyasi, yunon tilshunosligi, rim tilshunosligi, tilning tabiati, tilning tuzilishi. Tilshunoslik fani o‘zining bugungi taraqqiyoti davrigacha erishgan ulkan yutuqlarda xorijiy mamlakatlar olimlarining ham salmoqli ulushlari bor, albatta. Ayniqsa, amerikalik strukturalistlarning, xususan, deskriptiv tilshunoslik namoyandalarining, Qozon, Moskva tilshunoslik maktabi a’zolarining, V.Gumboldt, А.Shleyxer, Potebnyaning bu sohadagi xizmatlari tahsinga sazovordir. Til – ijtimoiy hodisa bo‘lib, uning mohiyatini chuqurroq anglash uchun “til” va “ijtimoiy” tushunchalarini alohida tahlil qilish zarur. Til bevosita kuzatilmaydigan, balki jamiyat a'zolari ongidagi tayyor, umumiy va majburiy bo‘lgan fikrlash va ifodalash vositasi hisoblanadi. U fikr shakllanishi va ifodalanishiga xizmat qiluvchi til birliklari va ularning o‘zaro munosabatlari haqidagi umumiy tasavvurlar majmuidan iborat. Tilning mohiyati esa shundan iboratki, u ma'lum bir jamiyat uchun zarur bo‘lgan, yashirin imkoniyatlarga ega bo‘lgan, umumiy va muhim ahamiyatga ega tizimdir. “Ijtimoiy” atamasi arab tilidan olingan bo‘lib, inson jamiyati, uning hayoti va qonuniyatlariga oid ma'noni anglatadi. Inson jamiyati til bilan uzviy bog'liqdir, chunki til insonlar o‘rtasidagi muloqotning asosiy vositasidir. Til jamiyat a'zolarining o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi, jamiyatning rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim omildir. Tilning ko‘p qirrali va murakkabligi tufayli uning mohiyati va xususiyatlari haqida turli xil tushunchalar va nazariyalar paydo bo‘lgan. Masalan, XIX asr o‘rtalarida tabiiy fanlarning rivojlanishi, xususan, Charlz Darvinning evolyutsion ta'limoti ta'siri ostida ba'zi tilshunos olimlar tilni tirik organizm deb qarashni boshladilar. “Naturalistik oqim” deb nom olgan va mashhur nemis olimi Avgust Shleyxer (1821-1868) bilan bog'liq bo‘lgan bu yo‘nalish vakillari tilning tirik organizmga o‘xshashligini isbotlashga harakat qildilar. Bu esa tilning rivojlanishini, o‘zgarishini va turli tillar o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishga yangicha yondashuvlarni keltirib chiqardi. Tilning ijtimoiy tabiati haqidagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish esa ushbu murakkab tizimning insoniyat tarixi va madaniyatidagi ahamiyatini yanada aniqroq ochib beradi. 32 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Avgust Shleyxer o‘zining "Darvin nazariyasi va tilshunoslik" (1863) nomli asarida Darvinning evolyutsion nazariyasini tilga qo‘llash zarurligini ilgari surgan. Shleyxer va uning izdoshi M. Myullerning fikricha, tilning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va yo‘qolib ketishi tabiiy qonunlarga bo‘ysunadi. Ularning ta'kidlashicha, til inson bilan birga tug'iladi va insonning o‘limi bilan birga yo‘qoladi. Bu fikrlash uslubi tilga biologik tizim sifatida qarashni anglatadi. Ya'ni, tillarning paydo bo‘lishi, o‘sishi, rivojlanishi va nobud bo‘lishi tirik organizmlarga xos bo‘lgan jarayonlarga o‘xshash deb qaraladi. Shleyxer va Myuller kabi olimlarning bu qarashlari ularni "naturalistik oqim" vakillari sifatida ta'riflashga asos bo‘lgan. Ularning fikrlari tilshunoslikda yangi, evolyutsion yondashuvlarni joriy etishga hissa qo‘shgan bo‘lsada, tilning faqatgina biologik jihatlariga e'tibor qaratib, uning muhim ijtimoiy va madaniy komponentlarini inobatga olmasligi bilan tanqid qilingan. Ularning nazariyasi tilning rivojlanishini tushunishdagi muhim bosqichlardan biri bo‘lsa-da, keyinchalik tilning ijtimoiy- madaniy jihatlarini ham hisobga oluvchi murakkabroq nazariyalar paydo bo‘lgan. Tilshunoslik ko`p qirrali, boshqa fanlar bilan o`zaro uzviy aloqada bo`lgan, amaliy va nazariy jihatdan analiz qilish xususiyatga ega fan xisoblanib, bunda tilshunoslikning fundamental masalalari, tilning paydo bo`lishi omillari, til va jamiyat, til va nutq kabi masalalar tadqiq etiladi. Bunga asosiy sabab sifatida til jamiyat uchun xizmat qilishi, jamiyatning har bir a`zosi muloqotini til orqali ifoda etishi, insonning ma`naviy va marifiy shakllanishi, kamol topishi, rivojlanishida asosiy omil ekanligini alohida e`tirof etish joiz. Shu bilan bir qatorda, til va nutq inson tafakkuri, ma`naviyati va madaniyati, urf odatlari bilan chambarchas bog`liq vosita ham hisoblanadi. Shu boisdan, tilshunoslik umumiy va xususiy xarakterga ega fanlar qatoriga kiradi. Tilshunoslik termini bilan bir qatorda ilmiy adabiyotlarda lingvisti