Таълим муасссасаларида бошқарув маданиятини такомиллаштириш-ижтимоий педагогик муаммо сифатида

Аннотация

Ушбу мақолада таълим муассасаларида бошқарув фаолиятини ташкил этиш, менежмент тушунчасининг турли хил талқинлари, классик бошқарув назарияси доирасида ишлаб чиқилган ѐндашувлар, менежмент тушунчасининг турли хил таърифлари баѐн этилган. Калит сўзлар: менежмент, олий таълим, педагогик таълимот, бошқарув фаолияти, мотивацион усуллар Ўзбекистон миллий давлат мустақиллигини қўлга киритгандан кейин таълим давлат сиѐсатининг устувор соҳасига айланиб, ушбу соҳада туб ислоҳотлар амалга оширила бошланди. Бугун биз тарихий бир даврда – халқимиз ўз олдига эзгу ва улуғ мақсадлар кўйиб, тинч-осойишта ҳаѐт кечираѐтган, авваламбор ўз куч ва имкониятларига таяниб, демократик давлат ва фуқаролик жамияти қуриш йўлида меҳнат қилаѐтган замонда яшамоқдамиз. Бу жамиятнинг бугуни ва эртаги кундаги истиқболи учун нафақат иқтисодий муаммоларни ҳал этиш, мамлакатнинг ишлаб чиқариш қудратини жадал ривожлантириш, балки ижтимоий ҳаѐтда ѐш авлодни маънавий етуклик даражасини кўтариш билан ҳам бевосита боғлиқдир. Бошқарув фаолияти назарияси ва амалиѐти кўп асрлик тажрибага эга, аммо шунга қарамай, унинг мафкураси доимий равишда ўзгариб туради, бу унинг жамиятда содир бўлаѐтган тарихий ўзгаришларни шакллантиришда фаол ролидан далолат беради. Одамлар ижтимоий ва иқтисодий ютуқларни яратар экан, улар бошқарув фаолияти ҳақидаги билимларини доимий равишда ошириб борадилар. Бу фаннинг бошқарув фаолиятини концептуал бойитишга бўлган қизиқишида, шунингдек, кўплаб амалиѐтчиларнинг ўз фаолиятини илмий тушунишга мойиллиги, унинг назарий асосланиши зарурлигида акс этади. Бошқарувнинг инсон фаолиятининг махсус тури сифатида пайдо бўлиш тарихи бир неча минг йилларга бориб тақалади. Менежмент назарияси ва амалиѐти инсоният билимларининг мустақил соҳаси сифатида фақат XIX асрнинг охирларида пайдо бўлди, бу саноат ривожланиши эҳтиѐжларига ноѐб жавоб бўлди. Менежмент тушунчасининг турли хил талқинлари, жумладан илмий талқинлари мавжуд, шунинг учун тадқиқот шароитида ушбу ҳодисани аниқлаш учун асосий параметрларни таъкидлаш керак. Педагогика энциклопедиясида менежмент тушунчаси махсус "ташкилий тизимларнинг функцияси, уларнинг тузилишини сақлаш, ишлаш тартибини сақлаш, дастур ва мақсадларни амалга ошириш"сифатида талқин этилади [1]. Классик бошқарув назарияси доирасида ишлаб чиқилган ѐндашувлар менежмент тушунчасининг турли хил таърифларини таклиф этади. M. Вудкок бошқарувни уюшмаган одамларни самарали йўналтирилган ва самарали гуруҳга айлантирадиган фаолиятнинг ўзига хос тури деб билади. Унинг фикрига кўра, бундай бошқарув ижтимоий ўзгаришларнинг рағбатлантирувчи елементи ва муҳим ижтимоий ўзгаришларнинг намунасидир. Буюк олим А.Маслоу менежмент фанининг ривожланишига катта ҳисса қўшган олим бўлиб, кейинчалик эҳтиѐжлар назариясини ишлаб чиқди, ушбу назария менежментда кенг қўлланилмоқда ва "эҳтиѐжлар пирамидаси"деб номланади. A. Маслоу таълимотига кўра, инсон иерархик жойлаштирилган эҳтиѐжларнинг мураккаб тузилишига эга ва шунга мувофиқ бошқарув ходимнинг эҳтиѐжларини аниқлашга ва тегишли мотивацион усуллардан фойдаланишга асосланган бўлиши керак. Ўз-ўзини англаш эҳтиѐжи инсоннинг энг катта эҳтиѐжидир. 93 Бизнинг фикримизча, жамоада бундай муҳитни яратиш ҳар бир иштирокчига ўз позициясини ва мақсадларига эришишда мумкин бўлган ҳиссасини аниқлашга имкон беради, менежерлар ушбу эҳтиѐжларга аниқ эътибор қаратишлари керак. Таълим муассасаларининг бошқарув механизмида икки элемент ўзаро таъсир қилади: бошқариладиган тизим (бошқарув объекти) ва бошқарув тизими (бошқарув субъекти). Бошқарув объекти: таълимни ташкил этиш ва унинг таркибий бўлинмалари; педагог ходимлар; педагогик ресурслар; иқтисодий ресурслар; педагогик жараѐн[2]. Бошқарув субъекти жамоа органи ѐки бошқарувчи шахс бўлиши мумкин (турли даражадаги менежерлар; методистлар, педагоглар ва бошқалар.) ҳар қандай объектни бошқариш ваколатига эга. Таълим муассасаларини бошқаришга қуйидагилар киради: раҳбар ва унинг тарбиячиси-методист; жамоа бошқарув органлари; ташкилий кенгаш; педагогик кенгаш; васийлик кенгаши. Бошқарув субъекти ва объекти ўртасидаги муносабатлар мақсадлар, тузилма, ходимлар, тамойиллар, функциялар, усуллар ва бошқарув технологиясини ўз ичига олган бошқарув тизими орқали амалга оширилади. Таълим муассасаларини бошқаришдаги ўзаро алоқалар табиатда субъект-субъект ва субъект-объект бўлиши мумкин. Раҳбар ўз иш фаолиятини амалга оширишида бошқарувда мониторинг тизимини амалга ошириши самарали натижа беради. Педагогик фаолиятни кузатиш, ахборот тўплаш, сақлаш, қайта ишлаш унинг аҳволи, тараққиѐти истиқболини белгилаб беради. Натижада таълим муассасаси жамоасидаги «психологик иқлим» мўътадиллашиб, педагогик жамоа меҳнатининг унумдорлигига таъсир кўрсатди. Таълим муассасаси ички бошқаруви тизимида педагоглар жамоасини ва унинг айрим аъзоларини моддий ва маънавий жиҳатдан рағбатлантириш муҳим аҳамиятга эга. Моддий-маънавий рағбатлантириш тизимлари онгли интизомли ўқувчиларнинг тарбияланишига туртки бўлади. Бошқариш тизимида бошқарувчи раҳбар фаолиятни педагогик-психологик нуқтаи назардан билад