VIRUSLI KASALLIKLARNING TARQALISH GEOGRAFIYASI VA NOZOGEOGRAFIK MUHITNI YAXSHILASH YO‘LLARI

Аннотация

In this article, the geography of the spread of viral diseases and ways to improve the nosogeographic environment are analyzed in detail, the main factors of the spread of hepatitis from viral diseases, how they are related to climate, geographical location, and human activity are considered. Viral hepatitis and their spreading mechanisms, as well as environmental conditions that play a role in the epidemic of diseases, are analyzed. The article also defines important directions for the prevention and reduction of viral hepatitis diseases based on modern scientific research. Key words: Viral diseases, distribution geography, nosogeographic environment, epidemic, infectious diseases, health care. Jahonda kasalliklarning tarqalish geografiyasi va aholi salomatligini muhofaza qilishning zarurati global sog‘liqni saqlash masalalarining eng muhim jihatlaridan biri bo‘lib, kasalliklar tarqalishi ko‘plab omillarga bog‘liq, jumladan, iqlim o‘zgarishi kasalliklarning tarqalishiga ta’sir ko‘rsatadi, iqlim sharoitlari o‘zgarishi orqali kasalliklarni tarqatadigan hasharotlar yoki mikroorganizmlar yangi hududlarga kirib keladi. Shaharlarning tez rivojlanishi, aholi zichligi va sanitariya sharoitlarining yomonlashuvi kasalliklarning tarqalishiga olib keladi. Shahar joylarda infeksion kasalliklar tezroq tarqalishi mumkin. Aholining migratsiyasi va savdo aloqalari tufayli kasalliklar tezda bir joydan boshqa joyga o‘tishi mumkin. Xususan, pandemiyalar (masalan, COVID-19) global darajada tarqalgan vaziyatlarni keltirib chiqaradi. Aholiga tibbiy xizmatlarning ko‘rsatilish sharoiti va areali ham muhim bo‘lib, tibbiy yordamga ega bo‘lmagan hududlarda kasalliklar tezroq rivojlanishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) 2024 yilgi global gepatit hisobotiga ko‘ra ushbu kasallik qurbonlari soni doimiy ravishda o‘sib bormoqda. Gepatit yuqumli kasalliklar qotillari bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi va yiliga 1,3 million o‘limga olib keladi, bu yuqumli kasalliklarning qotillari bo‘lgan sil kasalligi bilan bir xil. Butunjahon gepatit sammitida taqdim etilgan ushbu hisobot diagnostika va davolashning yaxshilanishiga va arzonroq tibbiy mahsulotlarga qaramay, test va davolash qamrovi to‘xtab 120 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si qolganligini ta’kidlaydi. Ammo, agar hozir chora ko‘rilsa, JSSTning 2030 yilgacha gepatitni yo‘q qilish maqsadiga erishish mumkin bo‘ladi. 187 mamlakatdan olingan yangi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, virusli gepatitdan o‘lganlarning taxminiy soni 2019 yildagi 1,1 milliondan 2022 yilda 1,3 millionga ko‘paygan, ularning 83 foizi gepatit B va 17 foizi gepatit C sabab bo‘lgan. Dunyo bo‘ylab har kuni gepatit B va C infeksiyasidan 3500 kishi vafot etadi [1]. Gepatit - bu viruslar va boshqa infektsiyalar, spirtli ichimliklar va ba’zi dorilar tufayli kelib chiqqan jigarning yallig‘lanishi. Bu bir qator sog‘liq muammolariga olib keladi, ularning ba’zilari o‘limga olib kelishi mumkin. Dunyo miqyosida virusli gepatit bilan yashovchi odamlarning 90 foizi bu kasallikdan bexabar va har kuni 3000 kishi kasallikdan vafot etadi. JSSTga a’zo davlatlar tomonidan tasdiqlangan JSST Global gepatit strategiyasi 2016 yildan 2030 yilgacha yangi gepatit infektsiyalarini 90 foizga va o‘limni 65 foizga kamaytirishga qaratilgan [2]. JSST hisobotlariga ko‘ra, Markaziy Osiyoda yashovchi bolalar gepatit A bilan kasallanish xavfi yuqori. Markaziy Osiyoda ushbu virusni yuqtirishning eng keng tarqalgan yo‘llari gigiena qoidalariga rioya qilmaslik va ifloslangan suv yoki himoyalanmagan oziq-ovqatlarni, ayniqsa meva va sabzavotlarni iste'mol qilishdir. Gepatit A tarqalishiga hissa qo‘shadigan boshqa umumiy omillar migratsiya, iqtisodiy rivojlanishning past darajasi va toza ichimlik suvi bilan ta’minlanmasligidir. Gepatit A – bu jigarni ta’sir qiluvchi virusli infeksiya bo‘lib, asosan ifloslangan suv yoki oziq-ovqat orqali yuqadi. Markaziy Osiyoda yashovchi bolalar uchun gepatit A bilan kasallanish xavfi ko‘plab omillarga bog‘liq, jumladan, gigiena qoidalariga rioya qilmaslik, shuningdek, toza ichimlik suvi va sanitariya sharoitlarining yetishmasligi gepatit A tarqalishiga olib kelishi mumkin. Gepatit A virusiga qarshi vaksina mavjud, ammo uning tarqatilishi va qabul qilinishi mintaqaga qarab farq qiladi. Vaksinatsiya darajasi past bo‘lgan joylarda kasallanish xavfi yuqori bo‘lishi mumkin. Oziq-ovqatni saqlash va tayyorlash sharoitlari ham kasallanish xavfini oshirishi mumkin [5]. Bu muammo bilan kurashish uchun davlatlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan sog‘liqni saqlash tizimini kuchaytirish, vaksinatsiya dasturlarini amalga oshirish va gigiena qoidalarini targ‘ib qilish kabi chora- tadbirlar ko‘rilmoqda. O‘zbekistonda gepatit (jigar yallig‘lanishi) kasalligi turli shakllarda, xususan gepatit A, B, C, D va E turlarida keng tarqalgan. Gepatit kasalligi O‘zbekistonda salomatlikka jiddiy tahdid soladigan muammo bo‘lib, uning tarqalishiga bir nechta omillar ta’sir ko‘rsatadi [3, 4]. G