ҚАРИНДОШЛИК НИКОҲЛАРИНИНГ ЖАМИЯТДАГИ САЛБИЙ ОҚИБАТЛАРИНИ КАМАЙТИРИШ МЕХАНИЗМЛАРИ

Аннотация

The high probability of genetic problems arising from consanguineous marriages has been proven by scientific studies. In particular, the combination of recessive genes between close relatives significantly increases the risk of the spread of hereditary diseases. As a result, birth defects, mental retardation, problems with childbirth, and other serious diseases increase. Key words. Close relatives, marriage, causes and factors, cultural traditions, social factors, economic factors, social influence, family relationships. КИРИШ Қариндошлик никоҳлари дунёнинг кўплаб мамлакатларида, хусусан, Осиё, Африка, Яқин Шарқ, ва айрим Европанинг жамоаларида анъанавий ҳодиса сифатида қайд этилган. Бундай никоҳлар кўпинча маданий, ижтимоий ва иқтисодий омилларга боғлиқ бўлиб, оилалар ўртасидаги молиявий барқарорликни сақлаш, мерос ва мулкни бирга ушлаб туриш ёки қавм ва миллат бирлигини мустаҳкамлаш мақсадида амалга оширилади. Ушбу амалиёт айрим жамоаларда оилавий муносабатларни мустаҳкамловчи ижобий омил сифатида қаралса-да, унинг жисмоний, руҳий ва генетик салбий оқибатлари жиддий ижтимоий муаммоларни келтириб чиқаради. Қариндошлик никоҳлари туфайли юзага келадиган генетик муаммоларнинг юқори эҳтимоли илмий тадқиқотлар орқали исботланган. Хусусан, яқин қариндошлар 124 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ўртасида рецессив генларнинг бирлашиши натижасида ирсий касалликларнинг ёйилиш хавфи сезиларли даражада ошади. Бунинг оқибатида туғма нуқсонлар, ақлий заифлик, туғилиш билан боғлиқ муаммолар ва бошқа жиддий касалликлар кўпаяди. Масалан, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ВОЗ) маълумотларига кўра, қариндошлик никоҳлари бўлган жамоаларда туғма нуқсонлар билан боғлиқ ҳолатлар сони 2-3 баробар юқори бўлиши мумкин. Шунингдек, қариндошлик никоҳлари жамиятнинг иқтисодий ва ижтимоий барқарорлигига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Ирсий касалликлар туфайли юзага келган тиббий муаммолар соғлиқни сақлаш тизимига катта молиявий юк бўлиб тушади. Бу нафақат давлат бюджетига, балки оилавий даражада ҳам қашшоқликка олиб келади. Айрим ҳолларда, қариндошлик никоҳлари руҳий босим, оилавий зўравонлик ва жамиятдаги изоляция каби ижтимоий оқибатларни келтириб чиқаради. Ўзбекистон шароитида ҳам қариндошлик никоҳлари билан боғлиқ муаммолар ўзига хос хусусиятларга эга. Мамлакатнинг айрим ҳудудларида, хусусан, қишлоқ жойларда, қариндошлик никоҳлари анъанавий муносабатларнинг бир қисми сифатида сақланиб қолган. Бу айрим ҳолларда маданий ва диний қарашлар билан боғлиқ бўлса, бошқа ҳолларда ахборот ва таълим етишмаслиги билан изоҳланади. Бироқ, сўнгги йилларда Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизимидаги ислоҳотлар, генетик касалликларнинг олдини олиш бўйича тадқиқотлар ва аҳолини хабардор қилиш ишлари муаммога нисбатан ёндашувларни ўзгартирмоқда. Бугунги кунда қариндошлик никоҳларининг салбий оқибатларини камайтириш ва уларнинг олдини олиш учун илмий асосланган механизмлар ишлаб чиқиш зарур. Бунда давлат сиёсати, қонунчилик, таълим ва жамоатчилик хабардорлигини ошириш каби йўналишларда амалий чора-тадбирларни амалга ошириш муҳим аҳамиятга эга. АСОСИЙ ҚИСМ Қариндошлик никоҳларининг салбий оқибатлари Генетик муаммолар Қариндошлар ўртасидаги никоҳлар натижасида генетик муаммоларнинг юқори хавфи долзарб масалалардан бири ҳисобланади1. Бунда асосий муаммо бир хил рецессив генларнинг бирлашиши орқали ирсий касалликларнинг кўпайиши ҳисобланади. Бу каби касалликлар орасида туғма нуқсонлар, ақлий заифлик, эпилепсия ва бошқа турли генетик бузилишлар ўрин олади. Масалан, илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қариндошлик никоҳлари юз берган жамоаларда ирсий касалликларга чалиниш хавфи қариндош бўлмаганлар орасидаги никоҳларга нисбатан 2-3 баробарга ортиб кетади2. Қариндошлик никоҳларида туғилган болаларнинг 10-12%ида ирсий касалликлар учрайди. Бу, ўз навбатида, нафақат болаларнинг соғлигига, балки оиланинг эмоционал ва молиявий ҳолатига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Тиббий жиҳатдан олиб қараганда, қариндошлик никоҳлари натижасида хромосомаларда турли ўзгаришлар юз бериши мумкин, бу эса болаларнинг иммун 1 https://hazratnavoi.uz/maqolalar/591-arindoshlar-rtasidagi-nikoning-salbiy-oibatlari.html 2 https://kun.uz/kr/news/2024/07/03/genetika-dnk-abort-qarindoshlar-nikohi-haqiqatlari 125 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si тизими заиф бўлишига, метаболик касалликларга, шунингдек, репродуктив тизимдаги муаммоларга олиб келади. Айниқса, бош мия фаолияти билан боғлиқ касалликлар ва оғир ақлий заифлик ҳоллари юқори фоизларда қайд этилмоқда. Жамиятга таъсири Қариндошлик никоҳлари жамият учун бир қанча салбий иқтисодий ва ижтимоий оқибатларни келтириб чиқаради. Биринчи навбатда, ирсий касалликлар туфайли тиббий ёрдамга муҳтож бўлган болалар сони ошади, бу эса соғлиқни сақлаш тизимига катта молиявий юк бўлиб тушади. Давлат томонидан ажратиладиган тиббий грантлар, дори-дармонлар учун сарфланадиган маблағлар кўпайиб боради. Молиявий жиҳатдан қараганда, ирсий касалликка чалинган болаларнинг оилалари қийин