OSMOS HODISASI. OSMOTIK BOSIM VA UNING TIBBIYOTGA TATBIQ ETILISHI

Аннотация

Maqolada osmos hodisasi, osmotik bosimni hosil bo’lishi nazariy tushuntirilgan. Osmotik bosimni odam organizmidagi ahamiyati tushintirilib tushuntirib jumladan turli dorivorlarni organizm qon tomirlari orqali kiritishdagi o’rni oziq - ovqatlarni oshqozon ichak tizimida so’rilishidagi axamiyati to’qimalarda modda almashishidagi roli tushintirilgan. Qonning osmotik bosimni o’zgarishi organizmda patologik jarayonlar sodir bo’layotganligi aniqlangan. Аннатация: В статье теоретически объяснено явление осмоса и образование осмотического давления. Объяснено значение осмотического давления в организме человека, в том числе его роль при введении различных лекарственных средств через кровеносные сосуды организма, его значение в всасывании пищи в желудочно- кишечной системе, а также его роль в обмене веществ в ткани. Установлено, что изменения осмотического давления крови являются патологическими процессами, происходящими в организме. Annatation: The article explains the phenomenon of osmosis and the formation of osmotic pressure theoretically. The importance of osmotic pressure in the human body was explained, including its role in the introduction of various drugs through the blood vessels of the body, its importance in the absorption of food in the gastrointestinal system, and its role in the exchange of substances in tissues. Changes in blood osmotic pressure have been found to be pathological processes occurring in the body. Kalit so’zlar: osmotik bosim, erituvchi, membrana, konsentratsiya, molekula, diffuzya, izotonik eritma, gipertonik eritma, tеrmodinamika, onkotik bosim, fizologik eritma, plazmolizm. Suyuqlikda qattiq modda eritilganda, uning molekulalari suyuqlikning butun hajmida tarqalib, eritmani hosil qiladi. Qattiq modda erigan suyuqlik erituvchi deb ataladi. Eritmaning hajm birligiga to’g’ri keluvchi erigan moddaning massasiga eritmaning konsentratsiyasi deyiladi, va quydagi 𝑚 c= (1) formula bilan topiladi. V Konsentratsiyasi past eritmalar suyultirilgan eritmalar deyiladi. Erigan modda porsial bosimga ega bu bosim gaz molekularlar kinetik nazaryasining asosiy tenglamasi va Mendeleyev – Klayperon tenglamasiga ko’ra P= 2 𝜂 𝑊̅ PV= 𝑚 𝑅𝑇 (2) 0 va 3 𝜇 131 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si formulalar bilan ifodalanadi, bu yerda 𝜂 - erigan modda molekulalrining 0 konsentratsiyasi, 𝑊- erigan modda molekulasining o’rtacha kinetic energiyasi m va 𝜇- erigan modda massasi va uning molyar massasi, V va T eritmaning hajmi va harorati, R- universal gaz doimiysi. (R=8,31j/moll. K.) Erigan moddaning porsial bosimini aniqlash uchun quydagicha tajriba o’tkaziladi. Tajriba uchun [U] simon probirka o’rtasiga yarim o’tkazgichni membrana joylashtiriladi. Membrananing bir tomoniga yuqori konsentratsiyali eritma quyiladi, ikkinchi tomoniga toza erituvchi quyiladi. Biroz vaqtdan so’ng erituvchi molekulalarining yarimo’tkazgich membrana orqali yuqori konsentratsiyali eritma tomonga o’tayotganligi kuzatiladi. Yarim o’tkazgich membrana teshiklari juda kichik bo’lganligi sababli undan faqat erituvchi molekulalari o’tadi. Yuqori konsentratsiyali eritmani shakarli suv deb qaraydigan bo’lsak, shakar ya’ni glukoza (C 6- H O ) molekulalari massasi va hajmi suvdan ancha yuqori bo’lganligi uchun membranadan 12 6 o’tmaydi. Shunday qilib probirkaning bir tomoni biror masofaga pasayadi, ikkinchi tomoniga shuncha moddachaga ko’tariladi. Buning sababi suv malekulalarining konsentratsiyasi eritmadagi shakar molekulalarining suv molekulalaridan kattaligidir. Shakar molekulalarining o’rtacha konsentratsiyasi berilgan balandlikdagi ustunchasining gidrostatik bosim bilan muvozanatlashuvchi erigan moddaning porsial bosimini hosil qiladi. Eritmani sof erituvchidan ajratib turuvchi membrana orqali erituvchining diffuzyalanishi – Osmos hodisasi deyiladi. Bunda eritmada hosil bo’lgan qo’shimcha bosim osmotik bosimdir. Eritmalarda osmotic bosimni hosil bo’lishi uchun ikkita shart bajarilishi kerak; 1) Yarim o’tkazgichli ajratuvchi parda (membrana) 2) Membranani ikki tomoniga kondentradiyalari turlicha bo’lgan suyuqlik bo’lishi. Eritmani hosil qilgan bosimi yoki osmotik bosim quydagicha topiladi; P=𝜌gh (3). bu yerda 𝜌– eritmaning zichligi, g –erkin tushish tezlanishi, h - balandlik Bu tajribani oddiy tushunish mumkin, masalan quritilgan mevani suvga solib qo’ysak, uning po’sti shishib ichiga suv kiradi. Bu holat quritilgan meva ichida osmotic bosimni borligidan dalolat beradi. Bu bosim suv molekulalarining meva qobig’idan o’tib (shakar o’ta olmaydi), shakarning suvli eritmada hosil qilishi natijasida hosil bo’ladi. Bosim va konsentratsiya bog’laydigan P=𝜌RT/𝜇 (4) formula kelib chiqadi. Ya’ni osmotik bosim eritmaning konsentratsiyasi va haroratiga to’g’ri proparsional va erigan modda molecular massasiga teskari proparsionaldir. Bu formulaga ko’ra osmotik bosim erituvchining xossalariga bog’liq bo’lmaydi. Yana shuni nazarda tutish lozimki osmotik bosim faqat noelektrolit eritmalarga xos bo’ladi. Osmotik bosim bu t