“МАКЕДОН” КЎПРИГИ ҲАҚИДА ЭШИТГАНМИСИЗ?

Аннотация

Ушбу мақолада Македон кўприги ва кўприк билан боғлиқ бўлган тарих ҳамда илмий ва қизиқарли маълумотлар берилган. Калит сўзлар: “Термиз-Душанбе”,(Александр Македонский), “Македон”, Д.Д.Букинич, Академик Э.В.Ртвеладзе ва З.А.Аршавскаялар 1974-1977, Абдуллахон II, Искандаршоҳ, Б.Н.Кастальский, «Ғишт кўприк», «Тош кўприк», «Искандар кўприк», «Македон кўприк», Искандархон. “Термиз-Душанбе” халқаро магистраль йўлининг Қумқўрғон тумани ҳудудидан ўтувчи қисмида, катта йўл ёқасида Македон қишлоғи бор. Қишлоқда тарихи бир неча асрларга бориб тақалувчи қадимий кўприк ҳам мавжуд. Маҳаллий аҳоли уни Искандар кўприги деб атаб келади. Қадимий Термизни Чағониён ва Ҳисор билан боғлаб турувчи савдо йўлида Бандихонсой устида қурилган кўприкни маҳаллий аҳоли македониялик Искандар томонидан қурилган деб нисбат бериб келади. «Йўловчи, транспорт ва сув ўтиши учун мўлжалланган бу иншоот ўтмишдаги аждодлар меъморчилик санъатининг ноёб дурдонаси сифатида нафақат маҳаллий, балки хорижлик сайёҳларда ҳам катта қизиқиш уйғотиб келади. Кенг ва баланд кўприк пишиқ ғиштдан юксак маҳорат ва дид билан барпо этилган», — дейилади хабарда. Тарихий манбаларда қайд этилишича, Искандар (Александр Македонский) эрамиздан аввалги 327 йилда Термиз шаҳрини босиб олади ва унга Александрия номини беради. Хуллас, ёдгорликнинг қисқача тарихи битилган лавҳага ёзиб қўйилганидек, уни Александр Македонский номи билан атасалар-да, лекин кўприкнинг Искандар Зулқарнайнга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Аниқроғи, ноёб ва мустаҳкам ушбу иншоот XVI асрда Абдуллахон даврида барпо этилган. Катта сув оқимига эга бўлган Бандихонсойда қад ростлаган бу иншоот бир пайтлар қўшни давлатлар билан савдо-сотиқ алоқаларини кенг йўлга қўйишда муҳим аҳамият касб этган. Уни бунёд этишда пишган ғишт, алебастр, оҳак, қум каби қурилиш материалларидан фойдаланилган. кўприк бунёд этилган ҳудуд, яъни маҳалла нега “Македон” деб аталган? Бу саволга маҳаллий аҳолидан аниқ жавоб олиш қийин. Кенг ҳудудларни ўзлаштириш мақсадида ўтган асрнинг биринчи ва иккинчи чоракларида вилоятнинг турли жойларидан кўчириб келтирилган аҳоли бу ерни манзил тутиб, қишлоқлар бунёд этишган. Ўша пайтларда ҳам аҳолининг бу манзилгоҳи “Македон” деб аталган.Тарихчи Нозим Икромов фикрига кўра, асрлар давомида кўприк гоҳида Искандар кўприги, гоҳ македониялик Искандар кўприги номи билан аталиб келинган. Кейинчалик кўприкнинг номи ҳудуднинг номига ҳам кўчиб, “Македон” деб аталган бўлиши мумкин. Ҳиндистон билан савдо-сотиқ алоқаларини боғлашда «Буюк ипак йўли»даги бу кўприк жуда муҳим аҳамиятга эга бўлган. Уни Александр Македонский номи билан атасалар ҳам, лекин кўприкнинг унга ҳеч қандай алоқаси йўқ”.Кўприкнинг 68 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Македонскийга алоқаси бўлмаса-да, Искандаршоҳ сабабли халқ тилида кўчиб юрган ривоятлар орқали бугун бир қишлоқ Македон номи билан юритилади. Ушбу ғишткўприк Александр Македонский ёшига тенг 2300 йилларга бориб тақалмаса-да, унинг 500 йилдан ортиқ тарихи бор. Кўприк қурилган жойда сой 20 метр кенгликка ва 10 метр чуқурликка эга дара ҳосил қилган. Кўприк Термиз билан Чағониён ва Ҳисорни боғлаб турган муҳим карвон йўлида қурилган.Кўприкнинг илмий ўрганилишини 1900 йилда рус ҳарбий зобити Б.Н.Кастальский бошлаб берган. У ўрганишлари сўнгида бу иншоот қадимда акведук бўлган деган хулосага келган. Маълумки акведуклар жар ва шу кабиларнинг устидан олиб ўтиладиган осма нов ва ариқлардир. 1937 йилда кўприкни текширган Термиз археология комплекс экспедицияси ходими Д.Д.Букинич аксинча, бу иншоотни виадук яъни, сув ўтқазгич кўприк эканлигини ёзиб қолдирган. Унинг ёзишича, баҳорги сел оқими туфайли карвон йўлида ҳаракат тўхтаб қолмаслиги учун ана шундай кўприклар қурилган.Академик Э.В.Ртвеладзе ва З.А.Аршавскаялар 1974-1977 йилларда уюштирган охирги илмий тадқиқот натижасида қадимда кўприк учта вазифани (кўприк устида транспорт ўтадиган йўл ва унинг икки ёнбошида йўловчилар ўтадиган йўлакча ва сув ўтиши учун нов) бажаргани аниқланди.Ушбу иншоот ҳақида тарихий малумотлар сақланмаган. Атрофдаги оддий халқ эса бу жойни «Ғишт кўприк», «Тош кўприк», «Искандар кўприк», «Македон кўприк» деб атаб келган. «Македон кўприк»нинг оммалашуви туфайли ҳатто кўприк яқинидаги қишлоқ ҳам «Македон» қишлоғи номини олган.Искандар кўпригининг қурилган даври номаълум. Лекин Бандихонсой устида қурилган кўприк Александр Македонский замонидан ўн тўққиз аср ўтгач, Бухоро хони шайбонийлардан бўлган Абдуллахон II даврида (1557-1598 йиллар) отаси Искандар шарафига бунёд этилган ва маҳаллий авом аҳли томонидан Искандархон шарафига «Искандар кўприк» деб аталиб кетган.Йиллар ўтгач, оддий халқ кўприкни қурдирган Абдуллахонни ҳам унинг отаси Искандархонни ҳам унитишган.ХVI асрда қурилган кўприк ҳам, унинг ёнидаги қишлоқ ҳам, машҳур юнон лашкарбошиси Александр Македонский номи билан «Македон» бўлиб кетган.Абдуллахон II даврида қайта қурилган кўприкнинг умумий узунлиги 70 м, ўтиш қисмининг эни – 5,75 м, баландлиги – 12,1 м, paвoқ қaноти – 5,8 м, пишиқ ғиштдан қурилган. Усти 3 қисм (йўловчи