UMUMIY O'RTA TA’LIM MAKTABLARIDA FIZIKADAN O’QUVCHILARNING MUSTAQIL O’QISH KO’NIKMASINI RIVOJLANTIRISHDA METAKOGNITIV SHAROITNING O’RNI VA USULLARI

Аннотация

Ushbu maqola umumiy ta’lim maktablarida fizikadan o’quvchilarning mustaqil o’qish ko’nikmasini rivojlantirishda metakognitiv sharoitning o’rni va uni muvofiqlashtirish usullarini shakllantirish to’g‘risida ma’lumotlar bilan boyitilgan. Metakognitiv faoliyatni rivojlantirish orqali o’quvchilarni o’z o’quv jarayonini samarali boshqarishi, o’rganish mumkinligi nazorati va ilmiy bilimlarni chuqurroq o’zlashtirishi tahlil qiladi. Kalit so’zlar: metakognitiv sharoit, mustaqil o’qish, fizika ta'limi, o’quvchilarning bilimlari, o’quv faoliyati. Zamonaviy ta'lim jarayoni o’quvchilardan ko’proq faollik, mustaqillik va o’z o’rganish jarayonlarini boshqarish ko’rinishini talab qiladi. Yangi ta'lim passivlarini o’quvchilarning bilim olishlari mumkin bo’lgandan ko’ra, ularning o’quv jarayonida faol ishtirok etib, o’z bilimlarini mustaqil rivojlanishiga urg'u beradi. Yangi, zamonaviy jamiyatda o’zgaruvchan bilimlar va texnologiya talablari fonida, o’quvchilar murakkab muammolarni mustaqil hal qilish, ilmiy nazariyalarni va ularning real hayotdagi muammolarga tatbiq etish darajasini oshirish zarur bo’ladi. Fizika fani o’zining murakkabligi va abstrakt qismlari bilan ajralib turadi. Bu fan o’quvchilardan ilmiy nazariy bilimlarni yaxshi o'zlashtirishni, balki ularni amaliyotda qo’llash ko’rinishini ham talab qiladi. Fizikadagi tuzilishlarni ko’pincha matematiklar ifodalaydi va formulalar orqali izohlanadi. Bu esa o’quvchilar uchun o’zlashtirishni yanada qulaylashtirish mumkin. Shu sababli, o’quvchilarni mustaqil o’qish ko’rinishini rivojlantirish, nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog'lashga o’rgatish bugungi ta'lim jarayonining harakatlaridan biridir. Metakognitiv bu jarayonda katta ahamiyat kasb etadi. Metakognitiv yordam deganda, o’quvchilarning o’z bilimlarini anglash, o’qish jarayonini nazorat qilish va harakatlarini tushuniladi. 55 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Fizika kabi aniq fanlarda metakognitiv faoliyatini yanada muhim bo’lib, o’quvchilarga murakkabliklarni boshqarish, o’z xatolarini va ulardan to’g'ri tuzatishlarni aniqlashga yordam beradi. Masalan, fizika darslarida o’quvchilarga qiyin hisob-kitoblar va nazariy tahlillarni amalga oshirish topshirig'i berilganda, ular metakognitiv ishlab chiqarish orqali o’z tajribalarini yaxshilash jarayonlari, qanday murakkab muammolarni o’zi hal qilishni o’rganish va harakatlarga asoslangan yordamlarni olish mumkin. Shunday qilib, zamonaviy ta'lim jarayonida metakognitiv sharoit o’quvchilarning mustaqil o’qish va murakkab masalalarni hal qilishdagi bilimlarini rivojlantirishga moddiy imkoniyatlardan biri sifatida qaraladi. Bu esa, umumiy o’z-o’zini boshqarish uchun o’quvchilarni shakllantiradi va ularga yordam beradi. Metodologiya va nazariy asoslar Metakognitiv sharoitlar o’quvchilarning o’rganish jarayonini ongli ravishda, o’z bilimlarini olish va nazorat qilishlarini rivojlantiradi. Ushbu jarayon orqali o’quvchilar o’qish jarayonida mustaqil qarorlar qabul qilish va o’z-o’zini nazorat qilish jarayonlarini shakllantiradilar. Metakognitiv sharoit o’quvchilarga bilim olish jarayoniga ongli ravishda yordam beradi. Fizika fanida bu jarayon juda muhim sanaladi chunki fizika fani murakkab nazariy konstruktsiyalari va abstrakt qismlari bilan ajralib turadi. Fizikadagi qiyin masalalarni hal qilish, nazariy bilimlarni amaliyotda qo’llash va o’zlashtirilgan bilimlarni tahlil qilishda o’quvchilarga metakognitiv sharoit katta yordam beradi. Metakognitiv faoliyatlar o’quvchilarga qachon to’g'ri keladi degan savolgan javob sifatida o’qib chiqish yoki tushunmagan mavzularni individual yondashishga turtki beradi. Metakognitiv jarayon orqali o’quvchilar o’z o’quv jarayonlarini ongli ravishda boshqaradilar, shu bilan birga, bu jarayonni yanada samarali tashkil etish uchun qo’llanadi. Metakognitiv sharoitni qo’llash usullari: 1. Rejalashtirish va maqsad qo’yish: o’quvchilarning o’z o’rganishlarini rivojlantirish va aniq maqsad qo’yish metakognitiv sharoitning muhimlaridan biridir. Bu ularga o’qish jarayonini to’g'ri yo’nalishga qo’yishga va vaqtni samarali taqsimlashga yordam beradi. Fizika fanida bu ko’nikma ayniqsa muhim, chunki murakkab fizik qonunlar va formulalarni o’rganishda o’quvchilarning aniq ega bo’lishi fayl bilimlarini samarali o’zlashtirishga yordam beradi. 2. Bilimlarni nazorat: o’quvchilar o’z bilimlarini mustaqil ravishda nazorat qilish va doimiy ravishdagi ularni tahlil qilish kerak. Bu jarayonlarga o’z 56 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference xatolarini ko’rish, ulardan to’g'ri olib tashlash va bilimlarini chuqurlashtirish qiladi. Fizika fanida bu usul juda foydali, chunki ko’p boshqa o’quvchilar fizik hal qilishda turli xil xatolarga duch keladilar. Bilimlarni nazorat qilish orqali o’quvchilar o’z xatolarini tuzatib, bilimlarini chuqurlashtirishlar. 3. Refleksiya: Refleksiya o’quvchilarga o’z o’quv jarayonidagi yutuqlarini va kamchilikl