OGAHIY TARIXIY ASARLARIDAGI FE’L SO’Z TURKUMIGA OID BIRLIKLARNING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

In this article, one of the famous works from the period of the old Uzbek language, Ogahiy’s historical stories is subjected to lexical analysis. In particular, comments were made about the composition of active verbal units Key words: lexicon, historical-etymological description, suffix, dialect, "Ravzatu-s-safo", Muhammad Reza Ogahi. Оgahiy tariхnavisligiga mansub «Firdavs ul-iqbоl» (bu asarni Munis bоshlagan, Оgahiy davоm ettirgan), «Riyoz ud-dav-la», «Zubdat ut-tavоriх», «Jоmе ul- vоqеоti sultоniy», «Gulshani davlat», «Shоhidi iqbоl» asarlari mamlakati-miz o`tmishi vоqеligini haqqоniy aks ettiruvchi nоdir tariхiy hujjatlardandir. Xususan, Ogahiyning ilk uchta tarixiy asari, ya’ni “Firdavs al-iqbol” (hammualliflikda), “Riyoz al-davla”, “Zubdat al-tavorix” manbalariga xos bo‘lgan xususiyatlardan biri, bu asarlarning hammasi ikki yil yoki undan kamroq davr ichida yozib tugatilganligi Yu. Bregelning fikrini yana bir karra isbotlaydi: “Firdavs al-iqbol” – 1840-1842, “Riyoz al-davla” – 1842-1844, “Zubdat al- tavorix” – 1844-1846 yillar oralig‘ida yozib tugatilgan. Keyingi uchta asar: “Jome’ al-voqeati sultoniy” – 1846-1855 yillar, “Gulshani davlat” – 1855-1864 yillar, “Shohid al-iqbol” 1864-1872 yillar voqealarini o‘z ichiga olgan. Ogahiy tomondan bitilgan solnomalarning soatma-soat, kunma-kun mufassal berilishi uning qo‘lida manbalar mavjud bo‘lganidan darak beradi. o‘tmish tarixiy asarlaridagi hikoya qilish uslubini boshqa va davridan uzoq qabul qilinish va talqinlar bilan o‘lchamagan ma’qul. Oddiygina mantiqdan kelib chiqishi kerak bo‘lgan mazkur holat manbashunoslarga yaxshi tanish. Shu bilan birga 28 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference tadqiqotchilar ko‘pincha manbaga baho berishda uning qanchalik axborot berishidan kelib chiqishadi. Yoki bo‘lmasa manbadan tarixiy jihatdan maksimal ma’lumot berishni istashadi. Bu esa oson emas, aniqrog‘i, murakkab bir jarayon. Vaholanki, asardagi matnning ifoda uslubi yoki janr xususiyatlarining o‘zi ham manba tarixiy bo‘la oladi. Mazkur asarlarning til xususiyatlari haqida to’xtaladigan bo’lsak, Ogahiyning fe'llardan foydalanish uslubi uning asarlarining tarixiy xususiyati, badiiy ta'sirchanligi va til boyligi bilan bog'liq. U o'z asarlarida fe'llarni quyidagi uslublarda qo'llaydi: 1. Tarixiy haqiqatni ta'kidlash: Ogahiy o'z asarlarida tarixiy voqealarni tasvirlashda fe'llarni aniq va ta'sirli tarzda qo'llaydi. Masalan, harbiy yurishlarni tasvirlashda "yurish", "zabt etish", "bosib olish", "hukmronlik qilish" kabi fe'llardan foydalanib, tarixiy haqiqatni aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatib beradi. Yetkurib mamlakatga fayzi visol, Qildi sar to qadam behisht misol. Qadami yumni din bo'lub el shod, Karami bila xalq topti murod. Yetdi Xivaq eliga zavqu surur, Balki ahli jahonga sur uzra sur. Podshoning taxt tepasiga kelishi bilan xalqning quvonchi, farovonligi va umidlari haqida yozilgan. She'rda podshohning xalqqa olib kelgan barakasi, xalqning jannatga o'xshash hayot kechirishi, podshohning mehr-muhabbati va saxiyligi bilan xalqning istaklari va orzulari amalga oshishi tasvirlangan. 2. Hissiyotlarni ifodalash: Ogahiy fe'llardan foydalanib, asarlardagi personajlarning hissiyotlarini, ruhiy holatlarini va niyatlarini yanada aniq va ta'sirli tarzda tasvirlaydi. Masalan, "o'ldirish", "vafot etdi", "yo'q qilish" kabi fe'llarning bir-biriga almashtirib qo'llanilishi podshoh dushmanlarining taqdirini yanada aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatib beradi. 3. Badiiy ta'sirni kuchaytirish: Ogahiy fe'llarni mohirlik bilan qo'llab, asarlariga badiiy ta'sir bag'ishlaydi. Masalan, "zabt etish", "bosib olish", "hukmronlik qilish" kabi fe'llarning bir-biriga almashtirib qo'llanilishi xonning harbiy yurishlarining maqsadini yanada aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatib beradi. 4. Til boyligini namoyon etish: Ogahiy bir xil ma'noni ifodalovchi turli xil fe'llarni qo'llab, tiliga boylik va rang-baranglik bag'ishlaydi. Bu uning tilining yanada hayotli va ta'sirchan bo'lishga yordam beradi. 29 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Chun jihod asbobining sarang'omi va lashkar ijtimo'ining ehtimo'midin faro'g' hosil bo'ldi, shahzodayi falakoshiyon hazrati sohibqironi mamolaksithonning ishorati lozimu-l-bashorati mujibi bila amal qilib, sanayi hijriy ming ikki yuz qirq birda, tovuq yili rabi' us-soniy oyining yigirma sakkizida kim, ahsoni avqot va as'adi so'ot erdi, shavkati tamom va sadamati maymanatanjom bila davlat ayog'in saodat riko'biga qo'yub, himmat yakroniga rukub qildi. Alviyayi sharofatta'biyani o'trusi'da jilvaga kirguzub, khurshidi jahanoro yanglig' azimatpaymo bo'lub, Qorakul ayog'iga kim, tupxonayi zafernishona urduyi kayhonpuy anda tushib, hirgohi davlatpano'h va hiyomi saodatfarjom barpo qilib erdi, nuzuli maymanat va wusuli qabuli bila mufahhari manozil qildi. 5. Harakat va holatni dinamik tasvirlash: Ogahiy fe'llarni qo'llab, asarlardagi voqealarning dinamika