ИНСОН ХУҚУҚЛАРИНИ ТАЪМИНЛАШДА СУДЛАРНИНГ ЎРНИ

Аннотация

The thesis is devoted to the evolution of the judicial system of Uzbekistan, focusing on its historical development and current state. The role of the courts in ensuring human rights and their importance for the rule of law is investigated. The article analyzes changes in judicial practice and legislation, as well as the challenges faced by the judicial system. The work emphasizes that an effective judiciary is a key element in protecting the rights and freedoms of citizens and in strengthening democratic institutions in the country. Калит сўзлар: суд тизими, Ўзбекистон Республикаси, инсон ҳуқуқлари, қонун устуворлиги, суд амалиёти, демократик институтлар, ҳуқуқларни ҳимоя қилиш. Ключевые слова: судебная система, Республика Узбекистан, права человека, правовое государство, судебная практика, демократические институты, защита прав. Keywords: the judicial system, the Republic of Uzbekistan, human rights, the rule of law, judicial practice, democratic institutions, protection of rights. 75 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Маълумки судлар тарихи қадимги ўтмишга бориб таъқалади, вазифа жихатидан айни бир йўсинда бўлишига қарамасдан йилдан-йилга ривожлантирилиб, ислох қилинмоқда. “Суд” сўзи славян тилидан олинган бўлиб, “иш” маъносини англатади, одил судловни амалга оширишда олий давлат органи бўлиб, фуқароларнинг хуқуқ ва эркинликларини, корхона ва муассасаларнинг хуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини химоя қилади. Ўзбекистон Республикасининг Конститутциясининг 11-моддасига кўра: Ўзбекистон Республикаси давлат ҳокимиятининг тизими — ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимиятига бўлиниши принципига асосланади. Суд ҳокимиятининг мустақиллиги тамойили ҳуқуқ устуворлигининг асосий тамойилларидан, хусусан, ҳокимиятнинг бўлиниши тамойилидан келиб чиқади. Судлар ўз фаолиятини амалга ошириш жараёнида мустақилдир фақат қонунга бўйсунади, судларнинг одил судловни амалга ошириш чоғидаги фаолиятига бирор бир тарзда аралашишга йўл қўйилмайди, судьяларнинг дахлсизлиги давлат томонидан мухофаза қилинади. Ишнинг судда адолатли кўриб чиқилиши ҳуқуқи судьялардан холисликни талаб этади. Бу шуни кўзда тутадики, судьялар (ёки суд маслаҳатчилари) муайян ишда шахсий манфаатга ёки ғараз ниятга ҳамда иштирок этувчи томонлар ҳақида олдиндан шаклланган фикрга эга бўлмайдилар. Ишлар бўйича қарорлар фақат «фактлар асосида ва қонунга мувофиқ, бирон-бир чекловларсиз» чиқарилади. Шу мақсадда давлат органлари, бошқа институтлар ва хусусий шахслар судьяларни мажбурлаш ёки уларни муайян қарорлар чиқаришга оғдириш йўлида босим кўрсатишдан тийилишлари керак, судьялар эса холис бўлиш мажбуриятига эга. Европа Кенгаши ушбу тамойилни тасдиқлагани ҳолда, шуни уқтирдики: «судьялар ўз виждонига, фактлар талқинига ва амалдаги ҳуқуқий меъёрларга таянган ҳолда, қарорларни холис қабул қилиш борасида чексиз эркинликка эга»дир. Судлар одатий ва фавқулодда судларга бўлинади. Қарийб барча демократик ва замонавий конститутсияга эга мамлакатларда фавқулодда судлар тузишга йўл қўйилмайди. Судларнинг фуқаролик, иқтисодий, жиноий тармоғлари умум юрисдикция деб номланса, алохида турлари Конститутсиявий ва маъмурий судлар хисобланади. Баъзи мамлакатларда диний судлар (масалан, Эрон, Покистон, Судан) хамда одатий хуқуқ судлари (масалан, Тропик Африка ва Океания) халигача сақланиб қолган. 76 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Судлар қўйи бўғин, ўрта бўғин ва юқори бўғин судларига бўлинади. Қуйи бўғинга туман, шахар ва туманлараро судлар киради; Ўрта бўғинга вилоят судлари; Юқори бўғинга республика миқиёсидаги судлар киради. Фуқаролар шикоят беришда шу босқичда кетма-кет мурожаат этишади. Судлар ишни инстанцияларга кўра: биринчи инстанция, апелляция, кассация, тафтиш ва назорат судлари, худудий даражаси бўйича: туман(шахар), вилоят, округ ва олий судга бўлинади. Хусусан Ўзбекистон Республикаси суд-хуқуқ тизими ислохотларига кўра кассация ва тафтиш тартибидаги ишларни кўриш олий суд ваколатларидан чиқарилиб, вилоят судлари вазифаси этиб белгиланди, бу фуқароларнинг хуқуқларини яънада кенгайишига хамда сарсонгарчиликка бархам бера олди десак муболаға бўлмайди. Конститутцион ислохотлар натижаси ўлароқ суд хокимияти тизими янада ислох қилинди хамда, моддаларнинг суд қарорларида бевосита иштирок эттирилиши, фуқаролар учун тушунарли асосда ёритиб берилиши кўрсатма сифатида белгиланди. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддаси деярли хар бир суд қарор матнидан жой эгаллади десак хато бўлмас: Ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади. Ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатла