“BAYOZI YANGI” TO‘PLAMIDAGI JANRLAR TASNIFI

Аннотация

Ushbu maqola orqali Huvaydoning fors-tojik tiliga xos bo’lgan bejirim so’zlardan qanday foydalllanganligi, ushbu so’zlarning go’zal ma’nolariga to’xtalib o’tamiz. Huvaydoning lirikasi, uning g’azallari va oshiqona baytlari orqali bilmagan narsalarimizni bilib olamiz. Annotation: Through this article, we will focus on how Huwaydo used the beautiful words typical of the Persian-Tajik language, and the beautiful meanings of these words. Through Huvaydo's lyrics, his ghazals and love verses, we can learn what we don't know. Kalit so’zlar: Huvaydo, bayoz, g’azal, fors-tojik so’zlari Gulshan tomonidan yozilan “Bayozi yangi” deb ataluvhci to’plamda ko’pgina g’azallar keltirilgan bo’lib. ular har xil mavzularda va bir nnecha xil shakllarda yozilgan. G’azallarda esa eski turkiy, fors-tojik, arab tiliga xos so’zlarni ham uchratishimiz mumkin. Ushbu g’azallar Muqimiy, Navoiy, Furqat, Huvaydo, Xironiy, Samarqandiy kabi bir necha shoirlarga tegishli. Ulardan Huvaydo g’azaliga to’xtalib o’tishni joiz deb topdim. Huvaydo o’z zamonasining ilg’or fikrli farzandi, mutaffakiri sifatida jamiyatda duch kelgan muammolarni oqilona hal etishga, buning uchun tasavvuf va islim dinining barcha imoniyatlaridan foydalanishga harakat qildi. U xuddi xoziq tabib simgari ish ko;’rdi: zamondoshlarini allohning yo’liga, ya’ni tasavvuf yo’liga kirishga dav’at etishdan oldin o’zining bu yo’lga kirishdagi iztirob, ikkilanish , mashaqqat va uqubatlarini ro’y rost bayon etdi. “Bayozi yangi” to‘lamini ko‘rib chiqar ekanman, unda keltirilgan Huvaydoning g‘azallari o‘zining jiloligi va go‘zal ohangdorligi bilan o‘ziga rom etdi. Gulshan ham o‘zining ushbu to’plamini aynan Huvaydoning g’azallari bilan boshlagani esa so‘zimning yaqqol isboti… Beadad mandin duo ey chori yor bo safo Manga bakru amr ashmon ayon Murtazo افصاب رای یراچ یااعد نیدنم ددعیب یضترم نامسع رمع ورکبوب اکزیس 132 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Ushbu baytda “chori yor”, “bosafo”, “ashmon”, “murtazo” kabi so‘zlar fors- tojik tiliga xos bo‘lib, chori yor – do stim, bosafo – sahar tong. ashmon – xafachilik, murtazo – ko‘ngil to‘q degan ma’nolarda kelgan. Ya’ni, sahar tongda duo qilish mandandir do‘stim, mandan ko‘ngiling har na to‘q bo‘lsin degan ma’no baytda keltirilgan. Sadqa halosim birla ey ol ashobi Rasul Ruhingizga qo’l ochib shomu sahar aylay duo Baytda keltirilgan “shom” “sahar” so‘zlari ham fors-tojik tiliga oid bo‘lib, shom-kechqurun sahar – tong, yorug‘lik yoyilgan vaqt demakdir. Torta ohir javr mehnat ushbu foniy dunyoda Ummat ersang bo’lg’il emdi yayra, ey Mustafo ادایند ئناف وبشوا تنحم روج ریحا اترات افتصم لو اریی یدمیا لیغلوب کنسرا تمو “foniy” forscha so‘z bo‘lib, o‘tar-ketar degan ma’nolarga ega. Butun hayoti va faoliyati davomida naqshbandiya g’oyalariga amal qildi. Qur’oni Karim g’oyalarini targ’ib etishda so’z san’atining butun imkoniyatlaridan mohirlik bilan foydalandi. Bu bilan o‘zbek mumtoz adabiyoti ravnaqiga, tasavvuf g‘oyalararini ijodiy rivojlantirishga salmoqli hissa qo‘shdi. Birisi sodiqu etiqocd avjida badrisar Birisi adlu-adolat burjida shamsu famo Baytdagi qo‘llangan “badrisar” “shamsu famo” so‘zlar ma’nosi naqadar go‘zal, naqadar nozik. Uning ma’nosi baytga yanada ham ko‘rk baxsh etgan. Badrisar- to‘linoy, shamsu famo – quyosh misoli daho. Huvoydo fors-tojik tiliga oid shirin va xushzabon so‘zlarni qo‘llab, g’azallarni yanada ham bejirim qiladi. Birisi hilum hayo oqimida bahri hayo Birisi lutfu karam o‘zagida koni saxo “Bahri hayo” “koni saxo” kabi o‘xshatishlar noyobligi esa baytga qo‘shimcha urg’u baxsh etgan. Bahri hayo- ibosi dengiz misoli, koni saxo –saxovatga boy. Saxo so‘zi “saxovat” so‘zining qisqartmasi. Nuri chashm haydar karrorni zolim burid Qip-qizil qong’a bo‘yab qildir shahid balo 133 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Ey Huvaydo oshiq eli ushbu suzni erdilar Sabrin bolboladur ziyon bolqazo Huvaydo devoniga kirgan g’azallarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, u arab va forsiy tillarda bitilgan Payg‘ambarlar tarixini, islom dini tarixini, payg’ambar Muhammad alayhissalom hayotini chuqur bilgan. Ko‘rib turganingizdek o‘z g‘azallarida islom tasavvufi buyuk shaxslarning ilg‘or g‘oyalarini uyg‘unlashtirishga,zamondoshlari qalbiga ilohiy ishqni kuchaytirishga harakar qilgan. Baytda “nuri chashm” so‘zi ko‘zimning nuri, “bolbola” ustiga ustak degan ma’nolarni anglatadi. Huvaydo yerdagi hayotdan uzilib, samoviy xayolot olamida, mistik olamda yashamadi, dunyoviylik va ilohiylikni bir-biriga qarshi qo‘ymadi, balki zamondoshlarini bu dunyo noz ne’matlaridan yuz o‘girmaslikka, ko‘z yumib ochguncha o‘tib ketadigan qadrli umrni qadrlashga chaqiradi. “Bayozi yangi” to‘plamining aynan Huvaydo g‘azallari bilan boshlanishi bejizga emas. Uning fors-tojik tiliga xos bejirim jumlalari, ulug‘ shaxslarni tilga olishi to‘plamni yanada boyitdi. Va, albatta, biz bilmagan go‘zal jumlalar bilan g‘azal ko‘rkiga ko‘rk bag’ishladi. Foy