TIJORAT SIRI TO‘G‘RISIDAGI QONUNCHILIKNI BUZGANLIK UCHUN JAVOBGARLIK MASALALARI

Аннотация

In this thesis, the types of liability used for the violation of trade secret legislation and their different aspects are explained based on the opinion of scientists and practical situations. Key words: liability, civil liability, criminal liability, administrative liability, disciplinary liability. Maxfiy ma’lumotlarga bo‘lgan huquqni buzganlik uchun milliy qonunchiligimiz har xil turdagi yuridik javobgarlikni qo‘llash imkonini beradi, xususan: – fuqarolik-huquqiy; – jinoiy-huquqiy; – ma’muriy; – intizomiy. Beixtiyor savol paydo bo‘lishi mumkin: fuqarolik huquqi obyekti bo‘lgan tijorat sirlari boshqa huquq sohalarining obyekti bo‘lishi mumkinmi? O.Oqyulov va N.Raimovalarning fikriga ko‘ra, “bu yerda g‘ayritabiiy narsa yo‘q. Birinchidan, bugungi kunda har qanday fuqarolik huquqini o‘rganish an’anaviy ravishda jinoiy javobgarlikka tortish bilan yakunlanadi; ikkinchidan, intellektual mulk obyektlari (biz konfidensial ma’lumotlar ularga ham tegishli deb hisoblaymiz) hanuzgacha boshqa yuridik fanlar doirasidan tashqarida qolmoqda, shuning uchun fuqarolik huquqi mutaxassislari bu mas’uliyatni o‘z zimmalariga olishlari kerak1. Maxfiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 191-moddasi asosida 1 Раимова Н.Д. Правовой режим конфиденциальной информации в предпринимательских правоотношениях: Дис. … канд. юрид. наук. – Ташкент: ТГЮУ, 2012. – С.136. 44 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference yuzaga keladi. Jinoyat kodeksining 191-moddasida maxfiy ma’lumotlarni tashkil etuvchi ma’lumotlarni noqonuniy to‘plash, noqonuniy oshkor qilish yoki ulardan foydalanish bilan bog‘liq jinoyatlar nazarda tutilgan. Ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan jinoiy harakat formal tarkibli bo‘lib, ma’lumotlarni oshkor qilganlik yoki to‘plaganlik uchun javobgarlikni belgilaydi, ikkinchi qismi moddiy tarkibli jinoyat hisoblanadi, ya’ni yuqoridagi harakatlarni amalga oshirish natijasida, sir egasiga ko‘p miqdorda zarar yetsagina, shu qism bo‘yicha javobgarlik belgilanadi2. Intizomiy javobgarlikka kelsak, bugungi kunda ish beruvchining tijorat sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni oshkor qilganlik uchun xodimni intizomiy javobgarlikka tortishning qonun bilan belgilangan imkoniyati mavjud. N.S.Gulyayeva to‘g‘ri ta’kidlaganidek, xodimni intizomiy javobgarlikka tortishning zaruriy sharti xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasiga ish beruvchining tijorat sirini oshkor qilmaslik majburiyatini kiritish, shuningdek, bunday majburiyatni korxonaning ichki hujjatlarida belgilab qo‘yish va xodimni mazkur qoida bilan o‘z vaqtida tanishtirishdir3. Xodim tijorat sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni oshkor qilgan taqdirda, uning egasi xodimdan yetkazilgan zararni to‘liq qoplashni talab qilish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi, chunki tijorat sirini oshkor qilish natijasida yetkazilgan zararning asosiy miqdori yo‘qotilgan foyda hisoblanadi va mehnat qonunchiligi xodim tomonidan faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri haqiqiy zararni qoplashni nazarda tutadi. Shuni ta’kidlash kerakki, tijorat sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar oshkor etilganda, uning egasiga yetkazilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri haqiqiy zarar ushbu ma’lumotni moddiy tashuvchisi tomonidan yo‘qotilgan xarajatlardan oshmaydi. Intizomiy javobgarlik ish beruvchi va uning konfidentlari egalari bo‘lgan tijorat sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni oshkor qilmaslik va ularning roziligisiz ushbu ma’lumotlardan foydalanmaslik uchun ish beruvchi tomonidan belgilangan tijorat siri rejimini bajarish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlikda aybdor bo‘lgan xodimlarga nisbatan qo‘llaniladi4. Amaliyotda tijorat sirlarini saqlash majburiyatini buzgan ishchilarga jarima, to‘liq javobgarlikka tortish va boshqa choralar ko‘riladi. 2 Рустамбаев М.Х. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Узбекистан. Тошкент, ИПТД «Ўқитувчи», 2004. - С. 246. 3 Гуляева Н.С. Коммерческая тайна в предпринимательской деятельности: Сравнительно-правовое исследование законодательства РФ, зарубежных государств и международно-правового регулирования: Автореф. дис. ... канд. юрид. наук.- М., 2002. - С. 8. 4 Бороздина Ю.В. За разглашение коммерческой тайны безопаснее уволить по соглашению сторон // Трудовые споры. Москва, 2010. - № 8. - С. 84-90. 45 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Bu amaliyot noqonuniy hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida intizomiy jazo choralarining to‘liq ro‘yxati keltirilgan va ularni moddiy javobgarlikka tortish tartibi ham tegishli moddalarida aniq belgilab qo‘yilgan. Bundan tashqari, mehnat qonunchiligiga muvofiq, mehnat shartnomasini tuzishda xodimlarning qonun hujjatlari va boshqa normativ hujjatlarda belgilangan mehnat huquqlari va kafolatlari darajasi pasaytirilishi mumkin emas. Tijorat siri egasining manfaatlarini himoya qilishning yana bir usuli – tijorat sirini oshkor qilgan ayrim