TURLI KASB EGALARI MULOQOT XULQINING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI

Аннотация

this article explores the linguoculturological aspects of communication behavior of people of different professions. In the research process, methods of literature analysis, observation and survey were used. The results show that representatives of each profession have their own style of communication, among which there are significant differences. The article discusses in detail the linguistic features of the dialogue of representatives of the profession and analyzes the identified patterns of behavior. In the conclusion, representatives of the profession are given recommendations aimed at improving the culture of communication. 20 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Keywords: linguoculturology, communication behavior, occupational culture, verbal communication, nonverbal communication Har bir inson muayyan ijtimoiy va professional guruhga mansubligini muloqot jarayonida namoyon qiladi. Kasb egalari o'rtasidagi muloqotda ham o'ziga xos lingvokulturologik xususiyatlar mavjud bo'lib, ular ushbu guruh vakillarining til va madaniyatini aks ettiradi [1]. Turli kasb egalari muloqot xulqidagi farqlarni o'rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Zero, samarali muloqot ko'nikmalari professional muvaffaqiyat va hamkorlikdagi muhim omillardan biri hisoblanadi [2]. TADQIQOT METODOLOGIYASI VA ADABIYOTLAR TAHLILI Mazkur tadqiqotda kuzatish va so'rovnoma usullaridan foydalanildi. Kuzatish jarayonida turli soha vakillari (shifokorlar, o'qituvchilar, huquqshunoslar, sotuvchilar) ishtirokidagi 20 ta muloqot vaziyati qayd etildi va tahlil qilindi. So'rovnoma 100 nafar respondentni qamrab oldi va ularga muloqot uslubi, til vositalari va noverbal xatti-harakatlar haqida savollar berildi. Kasb madaniyati va muloqot xulqi o'rtasidagi aloqadorlik ko'plab tadqiqotchilar tomonidan o'rganilgan. Jumladan, Hymes kasb vakillarining muloqot kompetensiyasi ularning kasbiy vazifalari bilan bog'liq ekanligini ta'kidlaydi [3]. Gumperz esa muloqot uslubidagi farqlar ijtimoiy va madaniy omillar ta'sirida shakllanishini qayd etadi [4]. Shuningdek, turli kasb vakillari muloqotidagi lingvokulturologik xususiyatlar ham tadqiqotchilar diqqatini tortgan. Masalan, Wierzbicka shifokorlar va bemorlar muloqotida qo'llaniladigan so'z va iboralarni tahlil qilgan [5]. Candlin esa huquqshunoslar nutqidagi rasmiy uslub va terminlarning ahamiyatini o'rgangan [6]. NATIJALAR Kuzatish va so'rovnoma natijalari shuni ko'rsatdiki, turli kasb vakillari muloqot xulqida sezilarli farqlar mavjud:  Shifokorlar muloqotida ilmiy-tibbiy atamalar, rasmiy-muomala so'zlari ko'p uchraydi, shuningdek, noverbal vositalar (imo-ishora, mimika) faol qo'llaniladi;  O'qituvchilar nutqida esa tushuntirish, ko'rsatma berish, savollar ko'proq kuzatiladi. Ular talabalarga tushuntirishda oddiy va aniq til vositalarini tanlashga harakat qilishadi;  Huquqshunoslar muloqotida rasmiy-idoraviy uslub, huquqiy terminlar salmoqli o'rin tutadi. Ularda noverbal muloqot kamroq namoyon bo'ladi; 21 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference  Sotuvchilar muloqotida esa erkin uslub, undash so'zlari, emotsional- ekspressiv vositalar ko'p ishlatiladi. Ular xaridorlar bilan muloqotda ijobiy hissiyotlarni ifodalashga intilishadi. So'rovnoma ishtirokchilarining aksariyati (78%) o'z kasblaridagi til va muloqot xususiyatlarini to'g'ri belgilay oldi. Ular kasbiy muloqotdagi rasmiy, ilmiy va erkin uslublar, terminlar, murojaat shakllari kabi muhim jihatlarga e'tibor qaratdilar. TAHLIL VA MUHOKAMA Olingan natijalar shuni ko'rsatadiki, professional faoliyat muloqot xulqining shakllanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Kasb madaniyatining o'ziga xos jihatlari muloqot jarayonidagi til vositalari, uslub va xatti-harakatlar tanlovi bilan uzviy bog'liq [7]. Har bir guruh vakillari uchun umumiy bo'lgan lingvokulturologik belgilar mavjud bo'lsa-da, ayni paytda til sohibining individual xususiyatlari ham muhim ahamiyat kasb etishi mumkin [8]. Kasb vakillari muloqotidagi verbal va noverbal vositalar uyg'unligi samarali muloqotga erishish, o'zaro tushunish va hamkorlikni ta'minlashda katta rol o'ynaydi [9]. Shu bois, professional muloqot madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishda ushbu jihatlarga alohida e'tibor qaratish lozim. XULOSA Tadqiqot natijalariga ko'ra, turli kasb egalari muloqot xulqi o'ziga xos lingvokulturologik xususiyatlarga ega. Ushbu xususiyatlar kasbiy faoliyat va madaniyat ta'sirida shakllanadi hamda muloqot jarayonida til vositalari va xatti- harakatlar tanlovini belgilaydi. Kasb vakillari muloqot samaradorligini oshirish uchun quyidagilarga amal qilishlari maqsadga muvofiq:  Professional faoliyat doirasidagi til vositalari va atamalarni puxta o'zlashtirish;  Muloqot vaziyati va suhbatdoshga moslashgan uslublardan foydalanish;  Noverbal vositalar (imo-ishora, mimika) dan o'rinli va samarali foydalanish;  O'zgalar fikri va madaniyatini hurmat qilish, muloqotga ijobiy munosaba