SURXONDARYO HUDUDIDAGI ORONIM NOMLAR TAHLILI

Аннотация

В данной статье дана краткая информация об Оронимском отделе области ономастики и его территории Сурхандарьинской области. Был проведен анализ названий и их типов. Оронимы – это рельефы положительных и отрицательных форм на поверхности земли. Они могут быть положительными, отрицательными или нулевыми. Приведено на примерах оронимов Сурхандарьинской области. Oronimlar – toponimikaning turli xil shakllari nomlarini o‘rganadigan bo‘limi va onomastik fanlarning kam rivojlangan sohalaridan biridir. Oronimlarning o‘rganish aspektlarini tahlil qilish tilshunoslik, tarix, etnografiya va geografiyaning ko‘plab masalalarini hal etishda muhim vosita bo‘lib, bir qator qimmatli ma’lumotlar va ilmiy dalillarni olish imkonini beradi. Onomastika – nomlar va ularning kelib chiqishi, ma’nosi, shakllanishi hamda ishlatilishini o‘rganadigan tilshunoslik sohasi bo‘lib, uning bir tarmog‘i oronimika tog‘lar, adirlar, cho‘qqilar, daralar, qoyaliklar kabi tabiiy geografik obyektlarning nomlarini o‘rganadi. Ma’lumki, oronimlar – toponimikaning turli xil shakllari nomlarini o‘rganadigan bo‘limi va onomastik fanlarning eng kam rivojlangan sohalaridan biridir. Oronimlar bir qator ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi: 1) geografik nomlarning xususiyatlari; 2) bir yoki bir necha tilga tegishliligi; 3) oronimlarning semantikasi va etimologiyasi; 4) oronimlarning dialektologiyasi; 5) tilshunoslik, geografiya, tarix, etnografiya, geologiya fanlari bilan mushtarakligi kabilar shular jumlasidandir. 95 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Surxondaryodagi oronimlar hududning tabiiy-geografik, tarixiy va madaniy boyliklarini aks ettiradi. Ushbu nomlar o‘zida milliy tarix, mahalliy an’ana va tabiat xususiyatlarini mujassam etgan. Agar batafsil geografik xarita yoki ma’lumot kerak bo‘lsa, qo‘shimcha tahlil qilishim mumkin. Surxondaryo viloyati hududidagi oronimlar (tog‘lar, qirlar, adirlar, va boshqa relyef shakllarining nomlari) tog‘li hududlar va tektonik landshaftlar bilan bog‘liq bo‘lib, mahalliy geografik xususiyatlar, tarixiy voqealar, etnik va madaniy ta’sirlar asosida shakllangan. Quyida Surxondaryo hududidagi muhim oronimlar keltiriladi: Surxondaryo hududidagi asosiy oronimlar 1. Tog‘ tizmalari va tog‘lar Boysuntog‘ Surxondaryoning markaziy tog‘ tizimlaridan biri. Bu hudud etnografik va arxeologik ahamiyatga ega. 2. Adirlar va tepaliklar Boysun adirlari Yashil yaylovlar va adirliklar bilan mashhur hudud. Bu nom etnik va tarixiy ahamiyatga ega. Angor adirlari Angor tumani hududida joylashgan. 3. Qoyaliklar va cho‘qqilar Darband qoyalari Tarixiy va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan qoya. Kaptarxona cho‘qqisi Bu cho‘qqi o‘zining qiyin chiqiladigan yo‘llari bilan mashhur. 4. Vodiy va daralar Darband darasi Hisor tizmasida joylashgan bo‘lib, bu yer tarixiy va strategik yo‘l bo‘lgan. Obi-Garm darasi Tog‘-vodiy relyefida joylashgan, issiq buloqlari bilan mashhur. 5. Mahalliy nomlar bilan atalgan oronimlar Ko‘hitang tog‘i Bu tog‘ning nomi mahalliy aholi tomonidan qadimdan ishlatilib keladi. Sariosiyo tog‘lari Sariosiyo hududiga xos tog‘ tizmalaridan biri. Oronimlarning leksik-semantik tahlili, muayyan hudud odamlarining hayoti, iqtisodiymadaniy faoliyatining turi va xususiyatlari, ijtimoiy-siyosiy tuzilishi, xalqning eng qadimgi e’tiqodlaridagi o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lgan ijtimoiy va 96 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК geografik sharoitlarni yaratishga hamda hududdagi oronimlarning leksik- semantik guruhlarini o‘rganish, nomlashning turli sabablarini aniqlash imkonini beradi . Oronimlar – geografik obyektlarning nomlari bo‘lib, ular til, madaniyat va tarixning o‘zaro bog‘liqligini aks ettiruvchi muhim lingvistik hodisalardir. Onomastikada oronimlarni o‘rganish orqali ma’lum hududning tabiiy va madaniy xususiyatlari, tarixiy rivojlanish jarayonlari, shuningdek, lingvistik o‘zgarishlar haqida chuqur ma’lumot olish mumkin. Onomastikadagi oronimlarni tadqiq etish mahalliy va global miqyosdagi madaniyatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish, til rivojlanishi va tarixiy jarayonlarni tahlil qilish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu sohada tadqiqotlarni chuqurlashtirish hududlarning tarixiy merosi va lingvistik boyligini yanada to‘liq ochib beradi Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Oronimlarning tilshunoslikdagi xususiyatlari. O.Abbozov maqolasi; 2. Abduaziz Matyoqubov – “O‘zbek tilining onomastikasi”; 3. Abduaziz Matyoqubov – “O‘zbek tilining onomastikasi”; 4. Eugene Nida – “Componential Analysis of Meaning”; 5. To‘ra Mirzaev – “O‘zbek toponimikasining nazariy asoslari”. 97