O'ZBEK MILLIY TO'QIMACHILIGIDA QO'LLANILADIGAN AN'ANAVIY ATAMALAR

Аннотация

This article analyzes traditional terms used in the textile industry in Uzbekistan. The research was done by studying sources and conducting interviews with industry experts. The results show that there are many terms in Uzbek national textiles derived from ancient traditions that have been passed down from generation to generation for centuries. It has also been found that certain terms have territorial characteristics. The article provides important information on the origin, application of traditional terms and the need to preserve them. Keywords: Uzbek national textiles, traditional terms, textile terminology, Crafts, Cultural Heritage 34 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК O'zbekiston boy madaniy merosga ega bo'lgan mamlakat bo'lib, uning to'qimachilik san'ati jahonga mashhurdir. O'zbek milliy to'qimachiligining o'ziga xos an'analari va texnologiyalari asrlar davomida shakllangan. Ushbu sohada qo'llaniladigan atamalar ham xalqimizning boy madaniy merosi hisoblanadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi o'zbek milliy to'qimachiligida ishlatiladigan an'anaviy atamalarni o'rganish va tahlil qilishdan iborat. O'zbek milliy to'qimachiligi qadimiy tarixga ega bo'lib, uning ildizlari bronza davriga borib taqaladi. Arxeologik qazishmalar natijasida topilgan matolar va to'qimachilik qurollari buning yaqqol dalilidir. O'rta asrlarda, ayniqsa, Buyuk Ipak yo'li davrida o'zbek to'qimachiligi yanada rivojlandi. Uning mahsulotlari nafaqat Markaziy Osiyoda, balki uzoq xorijiy mamlakatlarda ham mashhur bo'lgan. O'zbek to'qimachiligi turli xil mato turlarini o'z ichiga oladi. Ular orasida atlas, adras, shoyi, beqasam kabi matolar alohida o'rin tutadi [1,3]. Ushbu mato turlarining har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, ularni tayyorlash texnologiyalari ham farq qiladi. Masalan, atlas taqim va arqoq iplari bir xil rangda bo'lgan ipak matosi bo'lsa, adras taqim ipi ipak, arqoq ipi esa paxta yoki jundan tayyorlanadi. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqot uchun o'zbek milliy to'qimachiligi bo'yicha ilmiy manbalar [1,2,3] va sohaga oid lug'atlar [4,5] o'rganildi. Bundan tashqari, soha mutaxassislari va hunarmandlar bilan suhbatlar o'tkazildi. Manbalardan olingan ma'lumotlar tahlil qilindi va tizimlashtirilib, an'anaviy atamalarga oid yagona ma'lumotlar bazasi yaratildi. NATIJALAR Tadqiqot natijalariga ko'ra, o'zbek milliy to'qimachiligida ko'plab an'anaviy atamalar mavjud. Ular orasida mato turlari (atlas, adras, shoyi), iplar (pilla, jun), to'quv dastgohlari (dukoni gul, charchup) kabi atamalar bor [1,3,6]. Ayrim atamalar hududiy xususiyatlarga ega bo'lib, masalan, Buxoroda "adras" o'rniga "abrishim gul" ishlatiladi [2,7]. Shuningdek, ba'zi atamalar faqatgina to'qimachilik sohasida emas, balki boshqa sohalarda ham qo'llaniladi (masalan, "kalava" so'zi). TAHLIL VA MUHOKAMA O'zbek milliy to'qimachiligidagi an'anaviy atamalarni o'rganish orqali xalqimizning boy madaniy merosini anglash mumkin. Ushbu atamalar asrlar davomida shakllangan bo'lib, ularning aksariyati hozirgi kunga qadar saqlanib kelmoqda. Ayrim atamalarning hududiy xususiyatlarga ega ekanligi o'zbek 35 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК xalqining madaniy xilma-xilligini ko'rsatadi [8]. Shu bilan birga, globallashuv jarayonida ayrim an'anaviy atamalarning yo'qolib ketish xavfi mavjud [9]. Tadqiqot davomida an'anaviy atamalarning kelib chiqishi va ma'nosi haqida qiziqarli ma'lumotlar topildi. Ko'plab atamalar to'qimachilik jarayoni, mato turlari, naqshlar va ranglarga bog'liq ekanligi aniqlandi. Masalan, "alvon" so'zi bir necha xil iplardan tayyorlangan movut matoni bildirsa, "banoras" tushga o'xshash uzun yo'lli shoyi matoga nisbatan ishlatiladi. Bunday atamalarning kelib chiqishi va ma'nosini bilish orqali o'zbek xalqining hayoti, turmush tarzi va dunyoqarashi haqida ko'proq ma'lumotga ega bo'lish mumkin. Shu bilan birga, tadqiqot davomida ayrim muammolar ham aniqlandi. Avvalo, ba'zi atamalarning ma'nosi va kelib chiqishi haqida yetarli ma'lumot yo'q. Bundan tashqari, ayrim atamalarning talaffuzi va yozilishi hududlarga ko'ra farq qilishi mumkin [7,8]. Bu esa atamalarni to'g'ri qo'llash va talqin qilishda qiyinchiliklar tug'diradi. An'anaviy atamalarni saqlab qolish va keng jamoatchilikka yetkazish uchun bir qator tadbirlarni amalga oshirish zarur. Avvalo, ushbu sohada ilmiy tadqiqotlarni yanada kengaytirish va chuqurlashtirish kerak. Shuningdek, an'anaviy atamalarning ma'nosi va qo'llanishini tushuntiruvchi lug'at va qo'llanmalarni yaratish muhim ahamiyatga ega [4,5]. Bundan tashqari, to'qimachilik sohasiga oid muzeylarda maxsus ko'rgazma va ekspozitsiyalar tashkil etish orqali keng jamoatchilikni an'anaviy atamalar bilan tanishtirish mumkin. An'anaviy atamalarni zamonaviy to'qimachilik terminologiyasi bilan uyg'unlashtirish ham dolzarb masalalardan biridir. Buning uchun soha mutaxassislari va tilshunoslarning hamkorlikdagi sa'y-harakatlari talab etiladi. An'anaviy va zamonaviy atamalarning o'zaro bog'liqligini aniqlash, ularning ma'nolarini sol