ЖИНОИЙ ЖАЗОНИ ИЖРО ЭТИШ ФАОЛИЯТИНИ ТАРТИБГА СОЛУВЧИ ҚОНУН ҲУЖЖАТЛАРИНИНГ ТАВСИФИ ВА УНИНГ ЎЗИГА ХОС ЖИҲАТЛАРИ

Аннотация

the article examines modern types of legislative acts regulating the execution of criminal penalties, tasks for improving these legislative acts, and also presents proposals and recommendations for the introduction of qualitatively new mechanisms for ensuring human rights. Key words: criminal punishment, activity, institution, legislative acts, criminal-executive code, human rights and freedoms, protection, convicted person, measure, improvement. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” [1] ги қарорида жиноий жазоларнинг ижросини таъминлаш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий базани янада такомиллаштиришнинг еттита устувор йўналиши белгиланди ҳамда 2020 йил 1 июнга қадар илғор хорижий тажрибани ўрганиш асосида янги таҳрирдаги Жиноят-ижроия кодексининг лойиҳасини ишлаб чиқиш вазифаси юклатилди. Қарорда 112 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК белгиланган маҳкумларнинг ҳуқуқларига сўзсиз риоя этилишини, уларнинг шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилинишини таъминлашнинг сифат жиҳатдан янги механизмларини жорий этиш, умум эътироф этган халқаро стандартларга мос равишда маҳкумлар ҳуқуқлари доирасини янада кенгайтириш каби устувор вазифаларнинг ҳал этилиши алоҳида аҳамият касб этади. Давлат раҳбарининг 2020 йил 24 январдаги Олий Мажлисга мурожаатномасида суд-ҳуқуқ соҳасига доир асосий қонун ва кодекслар бундан деярли 20–25 йил аввал қабул қилинган бўлиб, ҳозирги давр талабларига мутлақо жавоб бермаслиги, шу сабабли, парламент яқин йилларда Фуқаролик, Жиноят, Жиноят-процессуал, Жиноят-ижроия, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларни янгидан қабул қилиши мақсадга мувофиқлиги таъкидланди. Қонунчиликни янгилашдан мақсад қонун қабул қилишгина эмас, балки янги қонунлар эртага одамларга амалий наф бериши, уларнинг ҳаётини енгиллаштиришга хизмат қилишига эришиш эканлиги кўрсатиб ўтилди [2]. Мазкур устувор вазифадан келиб чиқиб, 2020 йил 30 июнь куни “Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-ижроия кодексига маҳкумларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг қонуни қабул қилинди. Ушбу ҳужжат ҳозирда Жиноят-ижроия кодексидаги бўшлиқларни тўлдиришга хизмат қилмоқда. Жумладан, мазкур қонунга асосан, Жиноят-ижроия кодексининг 11, 67, 76, 79, 102-моддасига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди. Шунингдек, ушбу кодекс “Рағбатлантириш чораларини қўллаш тартиби” деган 1021-модда билан тўлдирилди [3] . Маълумки, инсон ҳуқуқларининг таъминланиши масаласига бутун дунёда катта эътибор берилмоқда. Жумладан, юртимизда ҳам инсон ҳуқуқларини таъминлашга оид ислоҳотларнинг амалга оширилаётгани, Ўзбекистоннинг кўплаб инсон ҳуқуқларини таъминловчи қатор халқаро ташкилотларга аъзо бўлганлиги ва инсон ҳуқуқларига оид халқаро ҳужжатларнинг республикамиз парламенти томонидан ратификация қилингани мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишга эътибор кучайганидан далолат беради. Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр- қиммати ва бошқа ажралмас ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади [4] . 113 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Бу борада асосий вазифаси инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш бўлган ички ишлар органларининг фаолиятига алоҳида эътиборга молик ҳисобланади. Чунки, ички ишлар ижроия ҳокимияти органи ҳисобланиб, ўз ваколатлари доирасида фуқаро ва инсон эркинлиги ва ҳуқуқларини ҳимоялашда давлат бошқарувини амалга оширадиган, ҳуқуқ-тартиботни сақлаш, жамоат хавфсизлигини таъминлайди [5]. Зеро, жиноий жазони ижро этиш фаолиятини тартибга солувчи қонун ҳужжатларида инсон ҳуқуқларининг таъминланиш даражаси қайд этилганлиги муҳим омиллардан бир ҳисобланади. Мамлакатимизда инсон ҳуқуқларини таъминлаш борасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг катта ва аҳамиятлиси суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлардир. Бунда жиноят қонунига киритилаётган ўзгартишлар, хусусан жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши, афв этиш ва ярашув институтларининг қўлланаётгани, пробация хизматининг кенгайтирилгани катта аҳамиятга эгадир. Республикамизда жазони ижро этиш тизимини такомиллаштириш, хусусан маҳкумларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишини таъминлаш юзасидан комплекс чора- тадбирлар амалга оширилмоқда. Бунда жазони ўтаётган, жамиятдан изоляция қилинган ва озодликдан маҳрум қилишга муқобил жазоларни ўтаётган шахсларнинг ҳуқуқларини бузмаслик, уларга риоя қилиш ва амалда таъминлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шунингдек, маҳкумларнинг ҳуқуқларига риоя этиш, шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилинишини таъминлаш борасида янада самарали ҳуқуқий механизмларни жорий этиш ва такомиллаштириш борасида қатор ишлар амалга оширилмоқда. Маҳкумларнинг ҳуқуқларига қатъий риоя этиш, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш, жазони ижро этиш соҳасида коррупцияга ва мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш ҳолатларига барҳам бериш, жазони ижро этиш муассасаларининг моддий-те