MOLEKULA VA ULARNING HOSIL BO'LISHI HAMDA KIMYOVIY BOG'LANISH TURLARI VODOROD MOLEKULASINING KVANT NAZARIYASI

Аннотация

Ushbu maqolada rentgen nurlarining hosil qilinishi, spektralari, Mozi qonuni va rentgen nurlarining difraksiyasi haqida batafsil tahlil taqdim etiladi. Rentgen nurlari, yuqori energiyali elektromagnit nurlanish turlaridan biri bo‘lib, ularning fizik xususiyatlari va hosil bo‘lish jarayonlari ilm-fan va texnologiyada keng qo‘llaniladi. Maqolada rentgen nurlarining hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan fizik jarayonlar, nurlarning spektral tarkibi va ularning turli materiallarda qanday o‘zgarishi muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: Rentgen nurlari, elektromagnit nurlanish, Mozi qonuni, rentgen nurlari spektri, difraksiya, fizik jarayonlar, rentgen difraksiyasi, spektral taqsimot, materialshunoslik, tibbiyot. Kirish. Rentgen nurlari, ilm-fan va texnologiyaning ko‘plab sohalarida, ayniqsa tibbiyot, materialshunoslik, kimyo va fizika sohalarida keng qo‘llaniladigan yuqori energiyali elektromagnit nurlanish shaklidir. Ularning kashf etilishi, XIX asrning oxirlarida nemis olimi Vilgelm Konrad Rentgen tomonidan amalga oshirilgan va shu orqali yangi ilmiy davr boshlandi. Rentgen nurlarining aniqlanishi, atomistik struktura va materiallarning mikroskopik xususiyatlarini o‘rganishda inqilobiy yondashuvlarni yaratdi. Ushbu nurlarning yuqori energiyaga ega bo‘lishi va ularga xos bo‘lgan xususiyatlar, ularni materiallarni tahlil qilish, shuningdek, inson organizmini tasvirlashda foydali vositaga aylantirdi. Rentgen nurlari, elektromagnit spektrining yuqori energiyali bo‘lagi bo‘lib, fotonlar orqali uzatiladi va ular materiallarga o‘tib, atomlarning ichki strukturasini tekshirishga imkon beradi. Ushbu nurlarning hosil bo‘lishi jarayonini tushunish, ularning turli materiallarda qanday ta’sir ko‘rsatishi va spektral tarkibini aniqlash, fizika va ilmiy tadqiqotlarda katta ahamiyatga ega. Rentgen nurlarining hosil bo‘lish jarayoni bir nechta fizik jarayonlarga asoslanadi, buning natijasida nurlarning intensivligi va energiyasi turli omillarga bog‘liq bo‘ladi. Rentgen nurlari spektri, o‘zining yuqori energiya diapazonida materiallarning molekulyar va atomik tuzilishini o‘rganishda, birinchi navbatda tibbiyotda rentgenografiya va rentgen kompyuter tomografiyasi kabi usullarda qo‘llaniladi. Shuningdek, u materiallar strukturasini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ayniqsa kristallik materiallarning rentgen difraksiyasi orqali tekshirilishi materialshunoslikda inqilobiy o‘zgarishlarga olib keldi. Rentgen nurlarining spektri, energiya darajalari va nurlarning materiallar bilan o‘zaro ta’siri haqidagi tushunchalar zamonaviy ilm-fanning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Rentgen nurlarining hosil bo‘lishi, asosan yuqori energiyali elektronlarning tezlashtirilishi va ularning materiya bilan to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladi. Ushbu jarayon, 11 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si rentgen nurlarini hosil qilish uchun zarur bo‘lgan fizik jarayonlarning markaziy elementidir. Rentgen nurlarini olish uchun eng keng tarqalgan usul - elektronlarni tezlashtirish va ularni ma'lum materialga (odatda metallarga) yo‘naltirishdir. Tezlashtirilgan elektronlar materialning atomlari bilan to‘qnashganda, elektronlar bir qator fizika jarayonlari orqali o‘zgaradi va natijada rentgen nurlari chiqariladi.Ushbu jarayonlar ikki asosiy toifaga ajratilishi mumkin: birinchisi, xarakterli rentgen nurlari (xarakterli radiatsiya) va ikkinchisi, bremsstrahlung (sekinlashish nurlari). Xarakterli rentgen nurlari, elektronning tashqi qatlamidan o‘tkazilgan elektron tomonidan atom ichidagi elektronni chiqarib yuborish va natijada yuqori energetik foton chiqarish jarayonida hosil bo‘ladi. Boshqa tomondan, bremsstrahlung nurlari elektronning atomning yadro bilan o‘zaro ta’siri natijasida emitatsiya qilinadi. Har ikki jarayon, o‘z navbatida, rentgen nurlarining spektral tarkibini tashkil etadi. Rentgen nurlarining spektri, ularning chiqarilish jarayonlari va energiya darajalariga qarab turli xil bo‘lishi mumkin. Rentgen spektri, asosan, ikki turdagi spektral komponentlardan iborat: birinchisi, xarakterli spektr (satrli spektr), ikkinchisi esa uzluksiz spektr (kontinua spektri). Xarakterli spektr, materialdagi atomlarning elektron sathlaridan elektronlar o‘tkazilguncha paydo bo‘lgan spektral chiziqlardan iborat bo‘ladi. Ushbu spektr, materialning atomik strukturasiga bog‘liq bo‘lib, u orqali materialning kimyoviy tarkibini va tuzilishini aniqlash mumkin. Uzluksiz spektr, yuqori energiyali elektronlar atom bilan to‘qnashib, kinetik energiyalarini yo‘qotganida, fotonlar chiqariladi. Ushbu spektr, rentgen nurlarining energiya darajalariga qarab uzluksiz ravishda o‘zgaradi va keng spektral diapazonni qamrab oladi. Rentgen nurlarining spektral tarkibi materiallar va uning tuzilmasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu orqali turli materiallarning strukturaviy xususiyatlari haqida muhim ma’lumotlar olish mumkin. Mozi qonuni, rentgen spektrining tafsifida muhim ahamiyatga ega. Bu qonun, rentgen nurlarining spektral xususiyatlari va