ILDIZNING TURLARI VA BIRLAMCHI, IKKILAMCHI ANATOMIK TUZILISHI

Аннотация

Эта статья посвящена функциям, типам и анатомическому строению корней растений. В статье объясняется роль корней в жизни растений и их значение для поглощения воды и питательных веществ из почвы. Также рассматриваются основные и вторичные типы корней, а также основные слои строения корня. Kalit so’zlar: Ildiz, vazifalar, turlar, anatomik tuzilma, o‘simlik, tuproq, suv, ozuqa moddalar, birlamchi ildiz, ikkilamchi ildiz, qatlamlar. Key words: Root, functions, types, anatomical structure, plant, soil, water, nutrients, primary root, secondary root, layers. Ключевые слова: Kорень, функции, типы, анатомическое строение, растение, почва, вода, питательные вещества, основной корень, вторичный корень, слои. Ildiz o‘simlikning asosiy organlaridan biri bo‘lib, u o‘simlikni tuproq bilan bog‘laydi, uning hayot faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi va bir qancha muhim vazifalarni bajaradi. Ildizning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Ozuqa moddalarini so‘rish: Ildiz o‘simlikka kerakli minerallar va suvni tuproqdan so‘radi. Bu moddalar o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarurdir. 2. O‘sishni qo‘llab-quvvatlash: Ildizlar o‘simlikni tuproqda mustahkam turishda yordam beradi. Ildizlar o‘simlikni tuproq ichida tutib, uning mexanik barqarorligini ta’minlaydi. 3. Moddalar saqlash: Ba’zi o‘simliklar ildizlarida ozuqa moddalarini saqlaydi, masalan, kraxmal, shakar yoki yog‘lar. Bu moddalar o‘simlik uchun energiya manbai bo‘lishi mumkin. 4. Vegetativ ko‘payish: Ba’zi o‘simliklar ildiz orqali ko‘payadi. Ildizlardan yangi o‘simliklar hosil bo‘lishi mumkin. Masalan, kartoshka va sabzi kabi o‘simliklar ildiz orqali ko‘payadi. 5. Kimyoviy moddalar ishlab chiqarish: Ildizlar tuproqdan olingan ozuqa moddalari va suvni o‘simlikning boshqa organlariga yetkazishda ishtirok etadi. Boshqa organlar bilan o‘zaro aloqa o‘simlikning o‘ziga xos biologik faoliyatini ta’minlaydi. Ildizlar o‘zining shakli, vazifasi va tizimiga qarab bir nechta turga bo‘linadi. Odatda, ildizlarning asosiy turlari quyidagilardir: 1. Birlamchi ildiz (asosiy ildiz): Birlamchi ildiz urug‘dan rivojlanadi. Odatda u uzun bo‘lib, o‘simlikni tuproqqa mustahkam bog‘lab turadi. Birlamchi ildizning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u boshlang‘ich ildiz bo‘lib, o‘simlikning asosiy ildiz tizimini tashkil qiladi. Misol uchun, daraxtlar va ba’zi butalar o‘zlarining asosiy ildizlarini rivojlantiradi. 57 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 2. Ikkinchi darajali ildizlar (yon ildizlar): Ikkinchi darajali ildizlar birlamchi ildizdan yoki boshqa ildizlardan paydo bo‘ladi. Bu ildizlar o‘simlikka qo‘shimcha oziqa moddalarini olish va tuproqdan suv so‘rishni oshirish imkonini beradi. Yon ildizlar o‘simlikning o‘zini tuproqda mustahkamroq tutishiga yordam beradi. Masalan, ko‘pchilik herbivor o‘simliklarida bu turdagi ildizlar rivojlanadi. 3. Ko‘k ildizlar: Ko‘k ildizlar o‘simlikning tuproqdagi sho‘x qatlamlaridan o‘zining asosiy ildizlarini yaratish imkonini beradi. Ko‘k ildizlar tuproqda xavfli sharoitlarga bardosh bera oladigan ildizlar turidir. Ular juda mustahkam bo‘lib, tuproqda ildiz o‘stirishni osonlashtiradi. 4. Tuxum ildizlari: Bu ildizlar o‘simliklar rivojlanishining avvalgi bosqichlarida rivojlanadi va o‘zlarini o‘stirish imkonini beradi. Ba’zi o‘simliklar, masalan, qalampir va boshqa turdagi bargli o‘simliklar, o‘z ildizlaridan yangi o‘simliklarni rivojlantirishadi [1,2]. Ildizning birlamchi va ikkilamchi anatomik tuzilishi: Ildizning anatomik tuzilishi uning vazifalarini bajarishga moslashgan. Ildizning tuzilishi quyidagi asosiy qismlarga bo‘linadi: 1. Birlamchi tuzilma (birlamchi ildiz): Birlamchi ildizning tuzilmasi uch asosiy qatlamdan iborat: Epidermis (tashqi qatlam): Ildizning tashqi yuzasini tashkil etadi va suv va minerallarni so‘rashga yordam beradi. Epidermisning ustki qatlamida ildiz so‘rg‘ichlari mavjud bo‘lib, ular suv va ozuqa moddalarini so‘radi. Ildizning anatomik tuzilishi uning turli funksiyalarini amalga oshirishga yordam beradi. Ildizlarning tuzilmasi o‘simlikni tuproqdan suv va ozuqa moddalarini samarali ravishda olishiga, oziqa va energiya moddalarini saqlashga va o‘sish uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi. Quyida ildizning tuzilishi haqida batafsil ma’lumot: 1. Birlamchi ildiz urug‘dan rivojlanadi va uning tuzilmasi asosan uch asosiy qatlamdan iborat bo‘ladi: a) Epidermis ildizning tashqi yuzasini tashkil qiladi va birinchi navbatda himoya vazifasini bajaradi. Bu qatlamda ildiz so‘rg‘ichlari (root hairs) joylashgan bo‘lib, ular tuproqdagi suv va minerallarni so‘rishga yordam beradi. So‘rg‘ichlar yuqori yuzali maydon yaratadi, bu esa o‘simlikning suv va ozuqa moddalari olish qobiliyatini oshiradi. b) Kortex ildizning ichki qismida joylashgan va asosan suv, minerallar va oziqa moddalari saqlanadigan joydir. Kortexda hujayralar orasidagi bo‘shliqlar va xloroplastlar mavjud, ular fotosintez jarayonida ishtirok etmaydi, lekin ular suv va minerallarni tashishda yordam beradi. Kortexda shu bilan birga