TUBAN O`SIMLIKLAR VA ULARNING KLASSIFIKATSIYASI

Аннотация

Introduction to the world of terrestrial plants, a brief history of systematics, taxonomic categories, the role of terrestrial plants in nature and human life. Аннотация: Знакомство с миром бездонных растений, краткая история систематики, таксономических категорий, роль бездонных растений в природе жизни человека. Keywords: Thallus, protists, mycoids, fungi, viruses, bacteria, blue-green algae. Ключевые слова: Таллий, протисты, микоиды, грибы, вирусы, бактерии, сине- зеленые водоросли. Tuban o`simliklar ko‘pchilik adabiyotlarda Thallophyta guruhiga qo`shib o`rganilgan.XX asrning o`rtalariga kelib,turli organizmlarning xujayralari chuqur o`rganiladigan bo`lgandan keyin xamma tirik organizmlar prokariot(“pro”-avvalgi,oldingi,”karion”-yadro, ya’ni yadrocha) va eukariotlar guruhi(“eu-haqiyqiy,asl,chin, karion”- yadro)ga bo‘linib o‘rganilmoqda. Mashhur shved tabiatshunosi Karl Linney (1707-1778) o`zining 1735 yilda nashr etilgan “Tabiatning sistemaikasi” nomli asarida tabiatni anorganik, ya’ni toshlar olamiga va ikkita o`simliklar va hayvonlar olamiga bo`lgan. Ammo, 1821 yili Friz zambrug’larni alohida olamga ajratishni taklif qilgan. Shunga qaramay,bu taklif boshqa olimlar tomonida qo`llab- quvvatlanmadi. XIX asrning o`rtalarida ba’zi olimlar o`simliklar va hayvonlarga xos belgilarga ega bo`lgan organizmlar gruppasiga e’tibor bera boshladilar. Bu organizmlar gruppasiga xivchinlilar kiritilib, ular fotosintez protsessini amalga oshirishga qaramay tuban zambrug’lar va bulutlar qatoriga kiritilgan. Sistematikada son-sanoqsiz o`simlik turlarini o`xshash belgilariga, qarindoshlik darajalariga, oziqlanishiga va kelib chiqishiga qarab, ularni bir-biriga bo`ysunadigan taksonlar yoki sistematik kategoriyalarga birlashtiradi. Sistematikada asosiy, eng kichik sistematik birlik yoki takson turdir (species). Xar qaysi tur bir turkumga (genus) birikadi. Turkum qarindoshlik aloqalari bo`lgan turlarning yig’ma taksonomik kategoryasidir. Turkum juda ko`p yoki bir necha,hatto bitta turdan iborat bo`lishi mumkin.Turkum o`z navbatida kenja turkumga,keyin esa seksiyalarga bo`linishi mumkin. Tuban o`simliklarning kelib chiqishi, taraqqiyot yo`llari oziqlanish usullari va vegetativ organlarning tuzlishiga xatto ranglariga qarab ham ularni bir necha bo`limlarga ajratiladi.Busoxadagi urinishlar, izlanishlar va tadqiqotlardan so`ng keyingi chorak asr mobaynida tuban o`simliklar bo`limlariga quydagicha bo`linadi. Ko`k-yashil suvo`tlar-Cyanophyta Xrizomonadsimonlar yoki Tilla rang suvo`tlar-Chrysophyta Pirrofitsimonlar-Pyrrophyta Evglenasimonlar-Euglenophyta Yashil suvo`tlar-Chlorophyta Xar-xil xivchinlilar yoki sarg’ish yashil suvo`tlar-Heteroconthae yoki-Xantophyta 69 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Diatom suvo`tlar-Diatomeae yoki -bacillariophyta Qo`g’ir suv o`tlar-Phaeophyta Qizil suvo`tlar-Rhodophyta Shilimshiqsimonlar-Myxophyta Zambrug’lar-Fungi yoki Mycophyta Lishayniklar-Lichenophyta. Tuban o`simliklar tabiatda va odamlar hayotida katta ro`l o`ynaydi. Ular o`lik organik moddalarga aylantiradi, ya’ni minerallashtiradi. Bu protsses, asosan bakteriyalar va zambrug’lar ishtirokida boradi. Yuqori o`simliklaruchun g’oyat zarur bo`lgan havodagi erkin azotdan xosil bo`ladigan tuproqdagi azot birikmalari xam bakteriyalarning faolyati natijasida vujudga keladi. Tuban o`simliklarda sodir bo`ladigan moddalar almashinuvi tufayli ulardan tabiatda (havoda, suvda, tuproqda) uchramaydigan turli moddalar ajralib chiqadi. Masalan, ba’zan bakteriya va zambrug’lar ulmin kislota ishlab chiqaradi, xlorofilli suvo`tlar suv, tuproq va havoga o`zlaridan kislarod chiqaradi. Xilma-xil chirish va achish protsseslari ham tuban o`simliklarning hayot faoliyati bilan chambarchas bog’langan. Non pishirish, vino, spirt tayyorlash, siloslash, tuzlash va boshqalar shular jumlasidandir.