HUJAYRA SHAKLLARI VA EVOLYUTSIYASI. HUJAYRA NAZARIYASI

Аннотация

В данной работе рассматриваются формы клеток, их эволюция и основные принципы клеточной теории. Клетки делятся на прокариотические и эукариотические типы, каждый из которых имеет свои особенности. Клеточная теория объясняет роль клетки как основной единицы живых организмов и её эволюционное развитие. Kalit so’zlar: Hujayra, Shakllar, Evolyutsiya, Prokaryotik hujayra, Eukaryotik hujayra, Hujayra nazariyasi, Organizm, Genetik material, Yadro, Endosimbiotik nazariya, Multikellyar hayot. Keywords: Cell, Forms, Evolution, Prokaryotic cell, Eukaryotic cell, Cell theory, Organism, Genetic material, Nucleus, Endosymbiotic theory, Multicellular life. Ключевые слова: Клетка, Формы, Эволюция, Прокариотическая клетка, Эукариотическая клетка, Клеточная теория, Организм, Генетический материал, Ядро, Эндосимбиотическая теория, Многоклеточная жизнь. Hujayra - bu tirik organizmlarning eng kichik va asosiy tuzilma birligi bo‘lib, ularning barcha hayotiy jarayonlari shu hujayralar orqali amalga oshiriladi. Hujayra nazariyasi biotadqiqotlar asosida shakllangan va tirik organizmlarning umumiy tuzilishini, funksiyalarini va hayotiy faoliyatini tushunishga yordam beradi. Hujayra nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, barcha tirik organizmlar hujayralardan tashkil topgan va yangi hujayralar faqat mavjud hujayralardan hosil bo‘ladi. Hujayralar tuzilishi va organizmdagi roli bo‘yicha ikki asosiy turga bo‘linadi: prokaryotik va eukaryotik hujayralar. Prokaiot hujayralar o‘ta oddiy tuzilishga ega bo‘lib, ularning asosiysi - genetik material, ya'ni DNK, hujayra membranasining ichida erkin joylashgan. Bunday hujayralarda yadro yoki boshqa organellar mavjud emas. Prokariot hujayralarning o‘lchami kichik bo‘lib, ular ko‘pincha bir hujayrali organizmlar sifatida mavjud bo‘ladi. Bularning eng mashhur misollari bakteriyalar va arxeylardir. Prokariot hujayralarda hayotiy jarayonlar uchun zarur bo‘lgan barcha funktsiyalar (nafas olish, ovqatni hazm qilish va boshqa) hujayra ichidagi protoplazmada amalga oshiriladi [1,2] Eukariot hujayralar murakkab tuzilishga ega bo‘lib, ular yadroga ega. Yadro hujayra faoliyatini boshqaradigan genetik materialni saqlaydi. Eukaryotik hujayralarda boshqa organellar, masalan, mitoxondriya, plastidlar, endoplazmatik tarmoq, Golji apparati va boshqa murakkab organellar mavjud. Eukariot hujayralar o‘lchami katta bo‘lib, ular ko‘p hujayrali organizmlar (hayvonlar, o‘simliklar, zamburug‘lar) tarkibiga kiradi. Shuningdek, ba'zi bir 112 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo hujayralar (masalan, protistlar) bir hujayrali bo‘lishi mumkin. Hujayra evolyutsiyasi - bu hujayralarning vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarib, murakkablashganini ifodalaydi. Hujayra evolyutsiyasi haqida bir nechta nazariyalar mavjud, eng mashhurlari prokaryotikdan eukaryotik hujayralarga o‘tish va multikellyar hayotga o‘tish nazariyalaridir. 1. Prokaryotikdan eukaryotik hujayralarga o‘tish: Eukaryotik hujayralar prokaryotik hujayralarning evolyutsiyasi natijasida paydo bo‘lgan deb hisoblanadi. Bu o‘tishning eng mashhur nazariyasi endosimbiotik nazariyadir. Endosimbiotik nazariyaga ko‘ra, eukaryotik hujayralar bir vaqtlar o‘ziga xos prokaryotik organizmlar (masalan, bakteriyalar) bilan simbiotik munosabatda bo‘lib, oxir-oqibat ularni o‘z tarkibiga olgan. Bu nazariyani qo‘llab- quvvatlash uchun, mitoxondriyalar va plastidlar (xususan, xloroplastlar) o‘z DNKga ega bo‘lib, ular prokaryotik hujayralarga o‘xshash tuzilishga ega. Shu sababli, ular avvaliga alohida organizmlar bo‘lgan va o‘zaro simbiotik munosabatda bo‘lishgan deb taxmin qilinadi. 2. Multikellyar hayotga o‘tish: Eukaryotik hujayralar bir-biri bilan birlashib, ko‘p hujayrali organizmlar hosil qildi. Bu evolyutsion jarayon ko‘p hujayrali hayotning paydo bo‘lishiga olib keldi [2,3] Ko‘p hujayrali organizmlar o‘zlarining hujayralarini ixtisoslashtirgan, ya'ni har bir hujayra o‘ziga xos bir funktsiyani bajaradi. O‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar va boshqa ko‘p hujayrali organizmlar shu tarzda evolyutsiya qilgan. Bu o‘zgarish hayotning murakkablashishiga va ko‘p turdagi hujayralarning samarali ishlashiga imkon berdi. Hujayra nazariyasi biologiyaning eng asosiy nazariyalaridan biri bo‘lib, u quyidagi uch asosiy tamoyilga asoslanadi: 1. Hujayra barcha tirik organizmlarning asosiy birligi hisoblanadi: Hujayra nazariyasi barcha tirik organizmlarning hujayralardan tashkil topganligini, ya'ni hayotning eng kichik birligi bo‘lgan hujayra barcha biologik jarayonlarni amalga oshiruvchi markazdir, degan fikrga asoslanadi. 2. Hujayra har bir organizmning faoliyatini boshqaradi: Hujayra nafaqat tuzilma, balki tirik organizmning barcha hayotiy jarayonlarini boshqaradi. Hujayralarda bo‘ladigan barcha kimyoviy va fiziologik jarayonlar tirik organizmning faoliyatini ta'minlaydi. 3. Hujayra yangi hujayralardan rivojlanadi: Hujayra nazariyasining yana bir asosiy tamoyili shundan iboratki, yangi hujayralar mavjud hujayralardan paydo bo‘ladi. Bu tamoyil hujayra bo‘linishi jarayonini tushuntir