BARGNING MORFOLOGIK TUZILISHI VA XILMA-XILLIGI

Аннотация

This article provides general information about the leaf organ of plants, its morphological structure, and diversity. The main structural elements of the leaf—petiole, blade, and base—along with their shapes, arrangement, and variations based on their edges, are analyzed in detail. Аннотация: В cтатье данном тезисе представлены общие сведения о листовом органе растений, его морфологическом строении и разнообразии. Подробно проанализированы основные структурные элементы листа — черешок, пластинка и основание, а также их формы, расположение и разновидности по краю. Kalit so’zlar: Barg, fotosintez, transpiratsiya, vegetative organ, band, poya, yaproq, oddiy, murakkab, novda, ekologik moslashuv. Key words: Leaf, Photosynthesis, Transpiration, Vegetative organ, Petiole, Stem, Leaf, Simple, Compound, Branch, Ecological adaptation. Ключевые слова: лист, фотосинтез, транспирация, вегетативный орган, черешок, стебель, листовая пластинка, простой, сложный, побег, экологическая адаптация. Barg – o’simliklarning asosiy vegetativ organlaridan biri bo‘lib, u fotosintez, transpiratsiya, va gaz almashinuvini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bargning morfologik tuzilishi va xilma-xilligi o‘simlik turlarining ekologik sharoitlarga moslashganligini aks ettiradi. Barg uch qismdan iborat: 1. Barg bandi (petiolus): Bargni poya yoki novdaga biriktiradi va oziq moddalar va suvning harakatlanishiga yordam beradi. Ayrim o‘simliklarda barg bandi bo‘lmasligi mumkin (sesisil barglar). 2. Barg plastinkasi (lamina): Fotosintez, transpiratsiya va gaz almashinuvining asosiy qismi. U shakli, kattaligi va yuzasiga ko‘ra xilma- xildir. 3. Barg asoslari: Barg bandining poya bilan tutashgan qismi bo‘lib, ba’zi o‘simliklarda qo‘shimcha tuzilmalar (stipula - qo‘shimcha yaproqchalar) bo‘lishi mumkin. Bargning ichki tuzilishi uning asosiy vazifalarini bajarishga moslashgan. Bargning mikroskopik tuzilishi quyidagi qatlamlardan iborat: 1. Epidermis: Bargning tashqi himoya qatlami bo‘lib, yuqori va pastki epidermisdan iborat. Epidermis hujayralari qalin qobiq bilan qoplangan va kutikula qatlami mavjud bo‘lib, suvning bug‘lanishini kamaytiradi. Pastki epidermisda odatda stoma (tezak teshiklari) joylashgan. Stoma orqali gaz almashinuvi va transpiratsiya amalga oshadi. 2. Mezofil hujayralari fotosintez jarayoni uchun javobgar bo‘lib, bargning asosiy qatlami hisoblanadi. U ikki qismga bo‘linadi: Ustun (palisada) mezofili: Xloroplastlarga boy bo‘lib, asosiy fotosintez jarayoni shu yerda amalga oshadi. Gubkasimon mezofil: Hujayralar orasida ko‘p bo‘shliqlar mavjud bo‘lib, gaz almashinuvi uchun sharoit yaratadi. 3. Tomirlar (o‘tkazuvchi to‘qimalar). Bargdagi tomirlar suv, mineral moddalar va organik moddalarni 114 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo tashish uchun xizmat qiladi. Tomirlar ikkita asosiy o‘tkazuvchi to‘qimadan iborat: Ksilema: Suv va mineral moddalarni ildizdan barglarga yetkazadi. Floema: Fotosintez mahsulotlarini barglardan o‘simlikning boshqa qismlariga tarqatadi [1]. O‘simliklar evolyutsiyasi davomida turli yashash sharoitlariga moslashib, barglar xilma- xil ko‘rinishga ega bo‘lgan: 1. Ignasimon barglar. Ignasimon barglar asosan quruq sharoitda yashaydigan o‘simliklarga xos. Ular suv yo‘qotilishini kamaytirish uchun kichrayib, ignaga aylangan (masalan, qarag‘ay, saksovul). 2. Sharsimon yoki pichansimon barglar: Suvga boy hududlarda keng barglar uchraydi. Bu barglar gaz almashinuvini va suv bug‘lanishini maksimal darajada oshiradi (masalan, tropik o‘simliklar). 3. Modifikatsiyalangan barglar Shox barglar: Himoya funksiyasini bajaradi (masalan, kaktus). Tuzoqli barglar: Hasharotlarni tutish uchun moslashgan (masalan, mushukqush). G‘amlovchi barglar: Suv yoki oziqa moddalari to‘planadigan joy (masalan, piyoz, aloe). Barglarning ekologik roli. Barglar nafaqat o‘simliklar, balki atrof-muhit uchun ham katta ahamiyatga ega: 1. Fotosintez jarayonida kislorod ishlab chiqaradi va karbonat angidridni yutadi. 2. Transpiratsiya orqali havo namligini tartibga soladi. 3. Tuproqni eroziyadan himoya qiladi va ekotizimning barqarorligiga hissa qo‘shadi. Ba'zi o‘simliklarda barglar oziq moddalarni saqlash uchun moslashgan (masalan, piyoz barglari). Shuningdek, barg tomirlari orqali oziq moddalar va suv boshqa organlarga yetkaziladi. 5. Himoya vazifasi. Ayrim o‘simliklarning barglari tikan, shox yoki g‘adir-budir shaklga ega bo‘lib, ularni hayvonlardan himoya qiladi. Barglarning shakli, o‘lchami va ichki tuzilishi o‘simlik yashayotgan ekologik sharoitlarga moslashgan: 1. Kserofit o‘simliklar. Suv tanqisligi sharoitida yashaydigan o‘simliklarda ignasimon yoki qalin kutikulali barglar rivojlangan (masalan, kaktuslar). Barglar kichrayib, transpiratsiyani kamaytiradi va suv saqlashga yordam beradi. 2. Mezofit o‘simliklar. Namlik mo‘l bo‘lgan hududlarda keng va yupqa barglar uchraydi. Bu shakl transpiratsiya va fotosintezni samarali o‘tkazadi (masalan, bug‘doy, kartoshka). 3. Gidrofit o‘simliklar: Suv muhitida yashaydigan o‘simli