INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA KESIMNING QO‘LLANILISHI

Аннотация

причастие, то есть глагол, является основным компонентом предложения на обоих языках и предоставляет информацию о подлежащем. Ключевые слова: Причастие, время,человек, действие, состояние, сложное, простое. Annotation: Predicate, being the main component of a sentence in both languages, provides information about the subject. Keywords: Predicate, tense, person, action, case, complex, simple. Annotatsiya: Kesim, ya'ni fe'l, har ikki tilda gapning asosiy tarkibiy qismi bo'lib, subyekt haqida ma'lumot beradi. Kalit so'zlar: Kesim, zamon, shaxs, harakat, holat, murakkab, oddiy. Kirish: Ingliz va o‘zbek tillarida kesimning qo'llanilishi o'zaro ba'zi o'xshashliklarga hamda farqlarga ega. Kesim, ya'ni fe'l, har ikki tilda hukmning asosiy tarkibiy qismi bo'lib, subyekt haqida ma'lumot beradi. Kesim — bu gapning asosiy qismi bo'lib, u sub'ekt (kim? nima?) haqida ma'lumot beradi va uning harakatini, holatini yoki xususiyatlarini ifodalaydi. Ingliz va o'zbek tillarida kesimning qo'llanilishi bir qator farqlarga ega. O'zbek tilida kesim: O'zbek tilida kesim ko'pincha fe'l (harakat), sifat (xususiyat) yoki boshqa so'zlar bilan ifodalanadi. Kesimning o'ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat:  Fe'l: O'zbek tilida kesim ko'pincha fe'l orqali ifodalanadi. Misol: "U kitob o'qiydi." (o'qiydi — kesim)  Sifat: Kesim sifat orqali ham ifodalanishi mumkin. Misol: "U go'zal." (go'zal — kesim)  O'zgaruvchanlik: Kesim o'zgaruvchan bo'lib, u zamon, shaxs va son bilan bog'liq holda o'zgaradi. Misol: "Men o'qiyapman." (o'qiyapman — hozirgi zamon kesimi)  Nominal kesim** (nominal so‘z, sifat yoki ot bo‘lishi mumkin): Masalan, "U yangi talaba".  Bo‘lish fe’li (mavjudlikni ifodalovchi so‘z): Masalan, "Ular o‘qituvchi". O‘zbek tilida kesim gapdagi harakat, holat, mavjudlik yoki tegishlilikni bildiradi. Fe'lning zamon, shaxs va son bo‘yicha kelib chiqishi mumkin, masalan:  Hozirgi zamon: "Men ishlayman".  Kelasi zamon: "Men ishlayman".  O‘tgan zamon: "Men ishladim". Ingliz tilida kesim: Ingliz tilida kesim ham fe'l orqali ifodalanadi, lekin u ko'proq yordamchi fe'llar va zamonlar bilan bog'liq holda ishlatiladi. Ingliz tilida kesim (verb) ham gapning asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, harakatni yoki holatni ifodalaydi. Ingliz tilida kesim ko'proq vaqt (tense) va shaxs bo‘yicha o‘zgaradi, lekin u o‘zbek tiliga nisbatan turli qoidalarga asoslanadi:  Fe'l: Ingliz tilida kesim asosan fe'l orqali ifodalanadi. Misol: "He reads a book." (reads — kesim) 22 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo  Yordamchi fe'llar: Ingliz tilida yordamchi fe'llar bilan birga ishlatiladigan kesimlar ko'p uchraydi. Misol: "She is reading." (is reading — hozirgi zamon davomiy kesimi)  Zamonlar: Ingliz tilida turli zamonlar mavjud bo'lib, kesim ularning har biriga mos ravishda o'zgaradi. Misol: "They will go." (will go — kelajak zamon kesimi)  Bo‘lish fe’li: Masalan, "She is a student" (U talaba). O‘zbek tilida kesim oddiy va murakkab bo‘lishi mumkin. Misol uchun, oddiy kesim: "Men uyda qolaman." Murakkab kesim: "Men uyda qolaman, lekin do‘stlarim bilan mulokot qilaman." O‘zbek tilidagi kesimlar ko‘pincha do‘stlik shaklida (shaxsiy, ko‘plab, ishtirok etuvchi) ifodalanadi. Masalan, "Men ketdim" (birinchi shaxs), "Siz keldingiz" (ikkinchi shaxs). Ingliz tilida kesimning to‘liq shakllari:  Hozirgi zamon: "He works."  O‘tgan zamon: "He worked."  Kelasi zamon: "He will work." Asosiy farqlar:  Bo‘lish fe’li: O‘zbek tilida "bo‘lish" fe’li (masalan, "bor", "yoki") o‘z shakllarida ishlatiladi. Ingliz tilida esa bu "to be" (am, is, are) fe’li yordamida ifodalanadi.  Zamonlar: Ingliz tilida zamonlar ko‘p va murakkab bo‘lishi mumkin, masalan, "present continuous", "present perfect", "future continuous" va hokazo. O‘zbek tilida esa zamonlar bir oz oddiyroq va ularning qo‘llanilishi yanada aniqroq.  Fe’lning shaxsga moslashuvi: Ingliz tilida fe’l shaxsga qarab o‘zgaradi, masalan, "I work" (men ishlayman) va "he works" (u ishlaydi). O‘zbek tilida esa fe’lning o‘zgarishi shaxsga bog‘liq bo‘lishi bilan birga, ko‘pincha osonroq, chunki o‘zbek tilidagi fe’lning ko‘plik va yagona shakllari aniqroq ajratiladi.  Ingliz tillarida kesimda ko‘proq qo‘shimchalar ko‘rinishida yoki o‘zgarmas shaklda ifodalanishi mumkin. Misol: "I have finished my homework" (Men uy vazifamni tugatdim). Shu tarzda, kesimning qo‘llanilishi ikkala tilda o‘ziga xos bo‘lib, har bir tilning grammatikasiga mos ravishda shakllanadi. Xulosa: O'zbek va ingliz tillarida kesimning qo'llanilishi o'xshash jihatlarga ega bo'lsa- da, ularning tuzilishi va qo'llanilishi bo'yicha farqlar mavjud. O'zbek tilida kesim ko'proq oddiy fe'l va sifatlar orqali ifodalanadi, ingliz tilida esa yordamchi fe'llar va turli zamonlar orqali kengaytirilgan holda qo'llaniladi. Refernces: 1. Abdurahmonov X. O‘zbek tilining amaliy grammatikasi. -T.: O‘qituvchi 1992. 2. Muhiddinova X. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: 2004. 3. G'apporov M. Ingliz tili grammatikasi - 2020. 4. Kaushanskiy B.A.A