КОРХОНА БОШҚАРУВИДА ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ЖАРАЁНЛАРИ ВА УЛАРНИНГ САМАРАДОРЛИГИГА ТАЪСИР КЎРСАТУВЧИ ОМИЛЛАР

Аннотация

Мақолада корхоналарда бошқарувни ташкил этиш моҳияти ва ишлаб чиқариш жараёнлари қиёсий таҳлил этилган. Шунингдек, корхонанинг бошқаруви самарадорлигига таъсир кўрсатувчи омиллар ва уларнинг аҳамияти асосланган. Калит сўзлар: корхона, корхона бошқаруви, ишлаб чиқариш, инновацион бошқарув. В статье сравнивается сущность организации управленческих и производственных процессов на предприятии. Также обоснованы факторы, влияющие на эффективность управления предприятием, и их значение. Ключевые слова: предприятие, управление предприятием, производство, инновационный менеджмент. The article compares the essence of organization of management and production processes in enterprises. Also, the factors affecting the efficiency of the enterprise's management and their importance are based. Key words: enterprise, enterprise management, production, innovative management. Корхоналарда бошқарувни ташкил этиш бевосита инновациялар ва инновацион жараёнларга бевосита узвий боғлиқ бўлиб, пировард натижада илмий-ишлаб чиқаришнинг тўлиқ циклик даврини ўз ичига олади. Аввалга бўлимда кўриб ўтганимиздек, инновациялар бевосита янгилик, новация, янги турдаги маҳсулот ёки ишлаб чиқариш технологиясини англатса, инновацион жараёнлар уларни амалиётга татбиқ этиш билан боғлиқ жиҳатларни қамраб олади. Саноат корхоналарида инновацион бошқарувга ассосий таъсир кўрсатувчи омиллардан инсон капитали ҳисобланади, чунки хар қандай замонавий, янги ва автоматлаштирилган технологияларни малакали мутахассис бўлмаса самарали ишлай олмайди. 123 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Ишлаб чиқариш жараёнларининг мунтазамлиги ва уларнинг такрорланиб туриши ишлаб чиқариш жараёнида бевосита иштирок этаётган ишчи ҳодимларнинг амалий кўникма ва малакаларини ривожланиб бориши учун тегишли шарт-шароитларни яратган ҳолда, технологик жараёнлардаги йўл қўйилаётган ҳатоликлар, камчиликлар сонининг камайиши билан бир қаторда, ишлаб чиқариш самарадорлиги кўрсаткичининг ортиб боришига хизмат қилади (1-жадвал). 1-жадвал Корхона бошқарувида ишлаб чиқариш жараёнларининг қиёсий таҳлили1 Мунтазам Жараён тавсифи (такрорланувчи) ишлаб (характеристикаси) чиқариш жараёни Жамият аъзоларининг Пировард мақсад жорий эҳтиёжларини қондириш Қондирилиши даражаси Мақсадга эришиш йўллари аниқ бўлган кам сонли ва мақбул эҳтиёжлар Мақсадга эришишдаги Паст рисклилик даражаси Жараён тури Узлуксиз Бошқариш, режалаштириш Юқори имкониятлари Қисқа муддатли, қатъий Режалар кўрсатма ва вазифалар белгиланган Ривожланишнинг жорий босқичида қолади ёки Жараён содир бўладиган инновацион ривожланиш тизимнинг ривожланиши бўлмаганлиги сабабли ўсиш суръатлари пасаяди Жараён иштирокчилари Манфаатлар тизимига манфаатларининг ўзаро асосланади алоқадорлиги Мажбуриятлар тақсимоти Барқарор 1 Фатхудинов, Р.А. Инновационный менеджмент. Учебник для вузов / Р.А. Фатхудинов.- Сп-б.: Питер, 2008.– 442 с. маълумотлари асосида тузилган 124 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ХХ асрнинг 70-йилларига келиб корхоналар фаолиятида инновациялар ва илмий техник тараққиётнинг изчил ривожланиш тенденциялари кузатила бошлади. Корхоналар бошқарувини фан, технология ва бозор муносабатларини узвий алоқадорликда тадқиқ этишга қаратилган илмий изланишларга устуворлик қаратилди. Жумладан, А. Хорсли, А. Джервис, Д. Таунсенд, Д.С. Мовери каби олимларнинг илмий тадқиқотларида корхоналарнинг инновацион бошқаруви самарадорлигини оширишда маркетинг, бозор ва техник омилларнинг таъсирлари чуқур ўрганилган. Натижада иқтисодий адабиётда 1970-1980 йилларда корхоналар инновацион бошқарувини ташкил этишнинг “Бозорни жалб қилиш (Market pull)” модели ишлаб чиқилган. Ушбу модел функционал жиҳатдан алоҳида таъсир доирасига эга бўлган омилларни ўзаро таъсир кўрсатиш даври бўйича мантиқий кетма-кетликда бир-бири билан боғлиқ бўлган кетма-кетликда тақсимланиши билан характерланади. Моделнинг афзаллиги инновациялар ривожланишининг чизиқли тавсифини инкор этган ҳолда, корхонанинг инновацион фаолияти, унинг таркиби, инновацион ривожланишнинг технологик имкониятларидан келиб чиққан ҳолда бозор эҳтиёжларини қондиришга қаратилган инновацияларни ишлаб чиқишга устуворлик қаратилганлигида акс этади.2 Корхонанинг бошқаруви самарадорлигига таъсир кўрсатувчи ички омиллар қуйидагилардан иборат: - тадбиркорлик қобилияти (корпоратив бошқарув самарадорлиги). - корхона персонали; - коммуникация самарадорлиги; - корхонанинг ташкилий тузилиши; - инновацион фаолиятнинг бозорга йўналтирилганлиги; - инновациялар учун ресурсларнинг етарлилик даражаси ва бошқалар. Мамлакатдаги саноат корхоналарининг бошқаруви самарадолигига таъсир этувчи омиллар қаторига қуйидагиларни киритиш мумкин: - маслаҳат ва консальтинг хизматлари3; - молиявий ёрдам; - инновацион фаолиятни рағбатлантириш;4 2 Тебекина А. А., Верещагин К. В. Модели инновационного процесса: эволюция развития / Успехи в химии и химической технологии. ТОМ XXIX. 2015. № 5. С.79-80. modeli-innovatsionnogo-protsessa-evolyutsiya- razvitiya.pdf 3