AMMIAKLI SELITRA VA UNING SUYUQLANMASIGA MAHALLIY NOAN’ANAVIY TABIIY MINERALLAR (BENTONIT VA GLAUKONIT UNLARI) BILAN ISHLOV BERISH ORQALI XOSSALARI YAXSHILANGAN AMMIAKLI SELITRA TAJRIBA NAMUNALARINING XOSSALARINI O‘RGANISH

Аннотация

Azotli mineral o‘g‘itlar orasida ammiakli selitra (AS) yetakchi o‘rinni egallaydi, chunki u ozuqa moddalarining yuqori miqdordaligi va azotning ammoniy va nitrat shakllarining muvozanatli tarkibiga ega balastsiz arzon o‘g‘it. Ammiakli selitraning keng ko‘lamda foydalanishini cheklaydigan asosiy kamchiliklar fiziologik kislotalilik, gigroskopiklik, yopishqoqlik (slejivayemost) qobiliyati, granulalarning mexanik mustahkamligi yetarli emasligi, termik beqaror-lik va portlash xavfining yuqoriligi. AS – bu yonishga moyil, ba’zi tashqi omillar ta’siri ostida o‘zi portlaydigan oksidlovchi modda. Muhim kamchiliklaridan, saq-lash va tashish vaqtida o‘g‘itning fizik-kimyoviy va mexanik xususiyatlarida salbiy o‘zgarishlarga olib keladigan polimorfik shakl o‘zgarishidir. Kalit so‘zlar: ammiakli selitra, ammiakli selitraning suyuqlanmasi, qizdirish/ sovutish tezligi, mahalliy noan’anaviy tabiiy minerallar (bentonit va glaukonit uni), statik mustahkamlik, yopishqoqlik (slejivayemost), namlik, o‘tish kinetikasi, yaxshi-langan xossalarga ega ammiakli selitra. Nazariy qism. Ammiakli selitraning tarqalishini cheklaydigan asosiy kamchi-liklar fiziologik kislotalilik, gigroskopiklik, kuzatish qobiliyati, granulalarning mexanik kuchi etarli emasligi, termal beqarorlik va portlash xavfi. AS-bu yonishni qo‘llab-quvvatlaydigan va ba’zi tashqi omillar ta’siri ostida o‘zini portlatadigan oksidlovchi vosita Gorenje. Muhim kamchilik, shuningdek, saqlash va tashish pay-tida o‘g‘itning fizik-kimyoviy va mexanik xususiyatlarida istalmagan o‘zgarishlarga olib keladigan polimorfizmdir. O‘tish kinetikasiga bir necha omillar ta’sir qiladi: - harorat rejimi; - harorat; 25 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference - qizdirish/sovutish tezligi; - namlik. Ammiakli selitra suvsiz sharoitda IV→II ga o‘tadi, xuddi shu oddiy mahsulot eritish va sovutishda IV→III→II modifikatsiyadan o‘tadi (5oC/min). Pastroq isitish tezligi (1oС/min) ham IV→III ga o‘tishga olib keladi [1]. Bentonit va glaukonit qo‘shimchasining (5-40%) eksperimental namunalarning suyuqlanish va parchalanish nuqtalariga ta’siri o‘rganildi. Olingan bog‘liqliklar ekstremal ekanligi ko‘rsatilgan. 1-rasm. Namunalarning suyuqlanish va parchalanish haroratlari o‘zgarishining tarkibidagi qo‘shimchalar miqdoriga bog‘liqligi Namunalarning suyuqlanish haroratining pasayishi 5% - 10,0% qo‘shimchada qayd etildi. 10% dan ortiq qo‘shimchali namunaning suyuqlanish nuqtasi taqqoslash namunalarining suyuqlanish nuqtasidan oshmadi. Bentonit va glaukonit qo‘shimchasining miqdorini 12,5% gacha ortishi suyuqlanish nuqtasining 4°C ga oshishiga olib keldi. Olingan namunalarning parchalanish boshlang‘ich nuqtasi (qizdirish tezligi 5 °C/min) qo‘shimchaning miqdoriga bog‘liqligi maksimal darajasi bentonit va glaukonit miqdorining 10% ga to‘g‘ri keldi. Namunalarning sinergetik ta’sirini ta’minlaydigan ASga bentonit qo‘shimchasining optimal miqdori 5,0-10,0% oralig‘idaligini ko‘rishimiz mumkin. Bentonit va glaukonitning qo‘shimcha sifatida bundan ortiqcha miqdorda qo‘shish uning bu xossasi uchun ahamiyatsiz, 26 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference lekin boshqa fizik-mexanik xossalarining o‘zgarishi va tovar xossalarini (mikroelementlarning miqdori) ortishiga to‘g‘ri proporsional bo‘ladi. O‘zgarish qiluvchi qo‘shimchaning taxminiy ta’sir mexanizmini va uni kiritish usulining ta’sirini aniqlashtirish uchun bentonit va glaukonit qo‘shib, xossalari yaxshilangan AS namunalari uchta usulda olingan: ammiakli selitra donalari ustiga qo‘shimchalarni purkash, kukun holidagi ammiakli selitrani qo‘shimchalar bilan aralashtirish va ammiakli selitra suyuqlanmasini qo‘shimchalar bilan kristallash. Aralashtirish natijasida olingan namunalarda qo‘shimcha o‘z imkoniyatlarini to‘liq amalga oshirmaydi. Bentonit va glaukonitning hajmda notekis taqsimlanishi natijasida donalar o‘zgartirilgan namunalarning fizik- kimyoviy xossalarida sezilarli yaxshilanish kuzatilmaydi (gigroskopiklikning pasayishi, mustahkamlikning ortishi, issiqlik barqarorligining oshishi va boshqalar). Yuqoridagilar bilan bog‘liq holda, purkash va kristallash natijasida olingan namunalar bilan keyingi tadqiqotlar o‘tkazildi. Purkash usuli bilan olingan AS+BT 20% namunasida III o‘zgarish yo‘q, IV→II fazali o‘tishning barqarorlashuvi saqlanib qoladi va parchalanish endotermik ta’sir bilan sodir bo‘ladi. Kristallanish natijasida olingan AS+BT 20% namunasida III o‘zgarish va ketma-ket o‘zgarish o‘zgarishlari paydo bo‘ladi: IV→III, III→II, II→I. Termogravimetrik tahlil bilan birlashtirilgan differentsial skanerlash kalorimetriyasi usuli yordamida olingan namunalarning termogrammalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, kristallanish usuli bilan olingan namunalarda parchalanish darajasi ammiakli selitra va qo‘shimchalarni bog‘lovchi moddalar yordamida birlashtirish natijasida olingan namunalardan yuqori (1-jadval). Olingan namunalarda mahalliy noan’anaviy tabiiy mineral qo‘shimchalarning tarki