ПАРДОЗБОП ҚУРУҚ ҚУРИЛИШ АРАЛАШМАЛИРИНГ ТЕХНОЛОГИК ХОССАЛАРИНИ ЯХШИЛИШ ХАҚИДА

Аннотация

Бизнинг ушбу мавзусига оид тадқиқотларимизда маҳаллий хом ашё ва матриаллардан, хусусан дегидратланган гилтупроқ, сўндирилмаган оҳак, қум, кальцийланган сода ва қўшимчалар асосида олинувчи ҚҚА технологиясини ишлаб чиқиш мақсад қилиб қўйилган. Ушбу мақолада ана шундай ҚҚАнинг таркибини танлаш бўйича бажарилган тадқиқотларимизнинг айрим натижалари келтирилган. Калит сўзлар: гилтупроқ-цемент, гилтупроқ-шлак, дегидратланган гилтупроқ, сўндирилмаган оҳак, қум, кальцийланган сода, тупроқ-бетон. Ўзбекистон Республикаси қурилиш материаллари бозорида илғор хорижий фирмаларнинг қуруқ қурилиш аралашмалари (ҚҚА) технологияларига асосан тайёрланувчи пардозлаш материалларининг таркибида бир қатор импорт қилинувчи кимёвий қўшимчалар мавжуд бўлиб бу қўшимчаларнинг қиймати барча харажатларнинг 85-90% дан ортиғини ташкил қилади. Ҳозирги кунга келиб махаллий ҚҚА ишлаб чиқарувчилари олдида турган ўта долзарб муаммолардан бири сифати яхши ва нархи арзон бўлган ҚҚА ларни махаллий хом ашё ва материаллардан олиш технологисини ишлаб чиқиш ҳисобланади. Бизнинг ушбу мавзусига оид тадқиқотларимизда маҳаллий хом ашё ва матриаллардан, хусусан дегидратланган гилтупроқ, сўндирилмаган оҳак, қум, кальцийланган сода ва қўшимчалар асосида олинувчи ҚҚА технологиясини ишлаб чиқиш мақсад қилиб қўйилган. Ушбу мақолада ана шундай ҚҚАнинг таркибини танлаш бўйича бажарилган тадқиқотларимизнинг айрим натижалари келтирилган. Маълумки, аввал хом ашё сифатида атрофимизда жуда ҳам кенг тарқалган ва арзон ҳисобланган гилтупроқлардан фойдаланишга қаратилган кўплаб илмий тадқиқотлар бажарилган [1, 2]. Бу тадқиқотларнинг кўпчилиги “гилтупроқ-цемент”, “гилтупроқ-шлак” аралаш системасини тадқиқот қилишга бағишланган. Айрим тадқиқотларда [3] шулар аниқланди-ки табиий гилтупроқ каби “ифлосланган” системаларда цеолитга ўхшаш структурали бирикмаларнинг хосил бўлиши гилтупроқдаги қўшилмалар минераллар 80 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference хосил бўлиши жараёнини катализаторлаш хусусиятига эга бўлгандагина содир бўлар экан. Бироқ кўп холларда ҳосил бўлувчи структуралар мустахкамликка ва қотиш хусуситларига эга бўлмайди. Бошқа бир тадқиқотларда [4] гилтупроқлар асосида олинувчи тупроқ-бетон юқори мустахкамликка эга бўлмаслиги (3,5-18МПа) ва унинг бу кўрсаткичлари намуналар сув билан ҳўлланганда 30-60% га камайиши аниқланган. Лекин, шуларга қарамасдан чўкинди бассейнларда ҳосил бўлувчи гилтупроқлар гетероген, термодинамик мувозанатлашмаган, полминерал системадан иборат бўлиб улар ноорганик боғловчилвр қўшилганда оптимал микроструктуранинг шаклланишига олиб келувчи физик- кимёвий ва физик-механик жараёнларнинг кечиши учун қулай муҳит хисобланадилар. Айрим тадқиқотларда [5] аниқланишича, гилтупроқларни стабиллаштириш учун оҳакли компонентдан фойдаланиш кристаллик структура элементлари шаклланишига имконият берар экан. Улар эса ўз навбатида келажакда эксплуатация қилиш даврида янги ҳосилаларнинг шаклланиши учун кристаллашув марказлари бўлиб хизмат қилишининг эхтимоли жуда катта. Бу билан гилтупроқлар асосидаги тупроқ-бетонларнинг мустахкамлашиши жараёнини тушунтириш мумкин. Юқорид келтирилган тадқиқотлардан гилтупроқларни оҳак билан стабиллаштириш кимёвий ўзаро таъсирлашиш содир бўлиши натижасида типик кристаллик структура элементлари ҳосил бўлишига олиб келади ва кейинчалик улар шундай фазалар шаклланиши учун асос бўлиб қолади. Эхтимол структура ҳосил бўлишининг бошланғич жараёнларига оҳакли компонентнинг кимёвий фаоллиги ҳам жиддий таъсир кўрсатган бўлиши мумкин. Юқорид келтирилган тадқиқотлар натижаси шулардан далолат бермоқда-ки оҳак ва гилтупроқ аралашмасидан паст маркали боғловчи яратиш мумкин экан. Бундан келиб чиқиб махаллий хом ашё ва материаллардан сувоқчилик ва пардозлаш ишларини бажариш учун мўлжалланган ресурс-тежамкор қуруқ қурилиш аралашмалари таркиби ва технологиясини яратиш имкониятлари мавжуд. Махаллий хом ашё материаллари асосида сифатли ва арзон ҚҚАлар олиш мақсадида ўтаказилган экспериментал тадқиқотларимизда қуйидаги материаллардан фойдаланилди: Ангрен ва Янгийўл конларининг гилтупроғи, “Жамансой” конининг майдаланган сўндирилмаган оҳаги, Майский кониниг кварцли қуми, Қўнғирот комбинатининг кальциланган содаси, карбоксиметилцеллюлоза (КМЦ), 81 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference капролактам ишлаб чиқариши ишқорий оқаваси (СВК), техник лигносульфонатлар (ЛСТ) ва С-3 қўшимчаси. Дастлабки экспериментал тадқиқотларда ҚҚАларнинг жуда ҳам мухим хисобланувчи сув тутиб туриши қобилияти ўрганилди. Қуруқ қоришмаларнинг сув тутиб туриши қобилиятини тадқиқот қилганда қўшимчаларнинг оптимал концентрацияси миқдоридан фойдаланилди. Бунда қўшимчанинг миқдори қуруқ қоришманинг оптимал рецептурасида массасига нисбатан % ларда ифодаланди. Қуруқ қоришмаларнинг сув тутиб туриши қобилиятини тадқиқот қилиш натижалари 1-жадвалда келтирилган. ГОСТ 5802-86 “Қурилиш қоришмалари” га мувофиқ қоришманинг лаборатория шароитларидаги сув тутиб туриши қобилияти 95% дан кам бўлмаслиги лозим. 3.4-жад