“SALOTI MAS’UDIY” ASARINING BOBLARGA KО‘RA TASNIFI

Аннотация

Произведение Масуда Самарканди (конец 13 - начало 14 века) «Салоти Масуди» об акыде, упомянутый в начале произведения, помогает мусульманам укрепить свою веру, а юриспруденционная часть помогает им выстроить свое богослужение, поведение и образ жизни красиво. Он также дает достаточные и разумные ответы на многие их вопросы в религиозной и правовой сфере. В данной статье описаны темы работы по главам. SUMMARY Mas'ud Samarqandi's (end of 13th and beginning of 14th century) "Saloti Mas'udi" treatise on aqeedah mentioned at the beginning of the work helps Muslims to strengthen their faith, and the jurisprudential part helps them to build their worship, behavior and way of life beautifully. It also provides sufficient, reasonable answers to many of their questions in the religious and legal field. This article describes the themes of the work according to the chapters. KALIT SО‘ZLAR Aqida, fiqh, bob, jild, mavzu, ibodat, muoamalot (fuqarolik huquqi), Mas’ud Samarqandiy, “Saloti Mas’udiy” asari, huquqiy masalalar КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА Акида, юриспруденция, глава, том, тема, поклонение, обращение (гражданское право), Масуд Самарканди, «Салоти Масуди», юридические вопросы 29 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference KEY WORDS Aqidah, jurisprudence, chapter, volume, topic, worship, treatment (civil law), Mas'ud Samarkandi, "Saloti Mas'udi", legal issues Mas’ud ibn Mahmud ibn Yusuf Samarqandiyning “Saloti Mas’udiy” asari XIII-XIV asrlardan buyon xalqimiz qadrlab kelayotgan qimmatli va mо‘tabar asarlardan biridir. Mazkur asar dastlab 83 bobdan iborat[1] bо‘lib, keyinroq u fiqhiy ma’lumotlar bilan tо‘ldirilib, 3 ta bо‘limga-jildga ajratilgan[2]. Mas’ud Samarqandiy о‘z davri an’anasiga kо‘ra fiqhiy masalalarni quyidagi qismlarga ajratib bayon etadi: 1. Ibodat masalalari; 2. Muomalot (fuqarolik huquqi) masalalari. Birinchi qismdagi masalalar asosan toat-ibodat mavzulari, ya’ni Alloh bilan banda о‘rtasidagi munosabatlarni aks ettiradi. An’anaviy fiqh kitoblari tahorat bobidan boshlansa, ulardan farqli ravishda, “Saloti Mas’udiy” kitobi namoz bobidan boshlangan. I. Ibodat qismiga asardagi 5ta mavzu tanlab olindi. 1. Islom dinining asosiy ruknlariga oid ibodat masalalari: Namoz kitobi –ةلاصلا باتك Poklanish kitobi – ةراهطلا باتك Zakot kitobi – ةاكزلا باتك Rо‘za kitobi – موصلا باتك Haj kitobi – جحلا باتك Ikkinchi qismda esa banda bilan banda, ya’ni insonlar о‘rtasidagimuomalot munosabatlari shar’iy hukmlar asosida bayon etiladi. Bu qism 3 xil masala va 18 ta mavzularga ajratilgan. II. Muomalot qismi: 2. Maishiy masalalar: Nikoh kitobi – حاكنلا باتك Emizish kitobi – عاضرلا باتك Taloq kitobi – قلاطلا باتك Ozod qilmoq kitobi – قاتعلا باتك Qasamlar kitobi – ناميلأا باتك 3. Iqtisodiy va moliyaviy masalalar: Savdo va ribo kitobi – اوبرلا و عويبلا باتك Garov kitobi – نهرلا باتك Tasarruf qilishdan man qilish - رجحلا باتك 30 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Tekinga olish kitobi- ةيراعلا باتك Omonat kitobi - ةعيدولا باتك Ijara kitobi – تاراجلإا باتك Qurbonliklar kitobi – ةيحضلأ ا باتك Sheriklik va muzoraba kitobi - ةبراضملا و ةكرشلا باتك 4. Huquqiy masalalar: Jazolar kitobi - دودهلا باتك О‘g‘irlik kitobi – ةقرسلا باتك (Majburlab) tortib olish kitobi –بصغلا باتك Guvohlik kitobi – ةداهشلا باتك Kafil bо‘lish va havola qilish – ةلاوحلا و ةلافكلا بانك Asardagi katta mavzular nafaqat kitob sifatida balki boblar va fasllarga ham bо‘lingan holda batafsil yoritib berilgan. Shuning uchun ham katta hajmga ega. Ahamiyatlisi shundaki, 3 ta jildning aksariyati, ya’ni 2 ta jildi - ibodat qismining namoz hamda tahorat masalalarini qamrab oladi. Uchinchi jilddan boshlab ibodat qismining qolgan masalalari - zakot, rо‘za, haj, qurbonlik mavzulari bilan davom ettirilib, shundan sо‘ng muomalot qismining maishiy, iqtisodiy-moliyaviy va huquqiy masalalari batafsil yoritib beriladi. Ibodat masalalari asarning 3/2 qismini, asar hajmining 67 % ini tashkil etadi[3]. Bu esa Movarounnahrda mо‘g‘ullar istibdodi davrida ibodat masalalariga, ayniqsa, namozga qanchalik e’tibor berilganini kо‘rsatadi. Boshqa fiqhiy asarlar tahorat va poklik mavzusidan boshlangan bо‘lsa, muallif namozga urg‘u berib, asarini “Solati Mas’udiy” deb nomlagan. Kitobning “Saloti Mas’udiy” deb nomlanishiga sabab “Namozdan ibtido qilib, bul kitob saloti Mas’udiyg‘a shuru’ qilindi” [4]. Asarda nafaqat hanafiylik fiqhiga, balki moturidiylik ta’limotiga ham ahamiyat berilgan. Zero, Mas’ud Samarqandiyning ijodiy faoliyati aynan mо‘g‘ullar istilosidan keyingi davrlarga tо‘g‘ri keladi. Bu davrda mо‘taziliy, qadariy, jabariy, qarmatiy kabi turli oqim vakillarining ta’siri kuchaygan edi. Shuning uchun muallif furu’ul-fiqh (juz’iy masalalar)ga kirishishdan oldin musulmonlarning e’tiqodlarini tо‘g‘rilash uchun ahli sunnat val-jamoat aqoidining asoslarini ham bayon etadi[2]. Ikkinchi jildda ibodat qismining mash, tayammum, joyni pok tutish, makruh makonlar, satri avrat, kiyimni pok tutish, namoz vaqtlarini bilish, qibla, niyat, q